Młoty Stalina w Godzieszowie – cz. 1

Historia Bitwy Lubańskiej wciąż mnie zaskakuje. Wydawałoby się, że wiemy już niemal wszystko na jej temat, jednak gdy zagłębimy się w szczegóły wychodzą na jaw wciąż nowe ciekawostki. Nie są to oczywiście sprawy zmieniające w sposób zasadniczy naszą dotychczasową wiedzę na temat wydarzeń pod Lubaniem sprzed 70 laty, a raczej niuanse na pewno ją poszerzające i dodające kolorytu. No bo na przykład czy ktoś z Państwa wiedział, że w walkach w rejonie Lubania Rosjanie zaangażowali jedną ze swojej najpotężniejszej broni lądowej, niosącej od kilku już lat trwożliwie brzmiące określenie Młota Stalina? Ja przyznam, że nie. Ale po kolei.

W dniach niemieckiego kontrataku pod Lubaniem, w okresie 1-6 marca 1945 r. niewielka wieś Godzieszów (niem. Günthersdorf) znalazła się w centrum wydarzeń. Wojska niemieckie poruszając się od strony Bielawy Górnej i próbując dojść do linii szosy Bolesławiec – Zgorzelec zaatakowały Godzieszów od zachodu, od strony kolonii Schiehar (dziś wchodzi w skład wsi), a także od południa z kierunku Sławnikowickich Wzgórz. Również ciężkie walki toczyły się wzdłuż strategicznej szosy biegnącej z Lubania do Godzieszowa i dalej w kierunku Węglińca (duży węzeł kolejowy), którą z Henrykowa w obawie przed oskrzydleniem wycofywały się radzieckie jednostki. Praktycznie w całym terenie półkoliście obejmującym wieś od zachodu, południa i wschodu trwały intensywne starcia. Ostatecznie wioska nie została odbita przez Niemców, a na jej południowych peryferiach, od 6 marca aż do końca wojny ustabilizowała się linia frontu. Wzdłuż tej linii, na południowym krańcu Godzieszowa, od Schiehar na zachodzie po Waldau (Wykroty) na wschodzie, ulokowano bardzo liczne stanowiska obrony przeciwpancernej, które skutecznie zniechęciły czołgi i działa szturmowe Grupy Nehringa do kontynuacji natarcia na północ.

Fot. 1. Rozlokowanie ciężkich haubic B-4 wokół Godzieszowa (źr. autor)

Oprócz jednostek artylerii przeciwpancernej dla ratowania sytuacji sowieckie dowództwo skierowało w rejon walk silne odwody artyleryjskie pozostające jak dotychczas w gestii dowódcy frontu, marszałka Iwana Koniewa. Na newralgiczny odcinek obszaru operacyjnego 52 Armii pomiędzy Zgorzelcem i Lubaniem zostają skierowane m.in. jednostki artyleryjskie 10 Korpusu Artylerii Przełamania Rezerwy Naczelnego Dowództwa, a więc m.in. 163 Brygada Artylerii Haubic Wielkiej Mocy (haubice samojezdne B-4 kal. 203 mm), 50 Brygada Artylerii Ciężkich Haubic (haubice D-1 kal. 152 mm) czy wreszcie 49 Brygada Moździerzy Ciężkich (ciężkie moździerze dywizyjne MT-13 kal. 160 mm).

O ostatniej z tych jednostek i tragicznych losach jednego z jej dywizjonów na przedpolach Godzieszowa pisałem na łamach PL w lutym tego roku. Tym razem pora na omówienie śladów bytności i skutków działania najcięższego przedstawiciela królowej bitew, jaki zawitał pod Lubań prawdopodobnie w całej historii miasta. Mowa tu o ciężkiej haubicy samojezdnej 203 mm wz. 1931 produkcji sowieckiej, oznaczanej również jako B-4, od czasu wojny sowiecko-fińskiej 1939-40 r. noszącej właśnie określenie Młota Stalina. Podobno w dużej mierze dzięki właśnie tym haubicom udało się wreszcie Rosjanom, pomimo ogromnej przewagi, po długim czasie przełamać fińską obronę Linii Mannerheima, wzmocnioną potężnymi żelbetowymi bunkrami. Podobno również obrońcom przebywającym w bunkrach i poddanym niszczącemu działaniu 100 kg pocisków przeciwbetonowych masowo pękały błony bębenkowe w uszach. Na pamiątkę tych wydarzeń, właśnie wtedy haubicom B-4 nadano określenie Młotów Stalina. Te potężne działa dotarły do Godzieszowa w dniu 1 marca 1945 r. wraz ze 163 Brygadą Artylerii Haubic Wielkiej Mocy, jednostką chwilowo podporządkowaną dowódcy 52 Armii, gen. Korotiejewowi.

Fot. 2. Jednostka haubic B-4 podczas marszu (źr. https://topwar.ru/15936-tyazhelaya-203-mm-gaubica-obrazca-1931-goda-b-4.html)

Napiszmy kilka zdań na temat samego działa. Projekt haubicy opracował w 1927 r. na krótko przed swoją śmiercią znany sowiecki konstruktor niemieckiego pochodzenia Franz Lender. Następnie prace kontynuowano w biurach konstrukcyjnych Artkom i Bolszewik w Leningradzie. Ostatecznie po udanych próbach poligonowych haubice przyjęto na stan Armii Czerwonej w 1933 r. pod nazwą 203 mm haubica wz. 1931. Początkowo w trakcie produkcji, która ostatecznie odbywała się w trzech fabrykach, dopuszczano do różnych modyfikacji pierwotnego wzoru, wynikających z możliwości technologicznych zakładów. Budowano wersje na podwoziu kołowym i gąsienicowym, z hamulcem wylotowym i bez. Ostatecznie zdecydowano się na wariant gąsienicowy, co wynikało z możliwości prowadzenia ognia bez specjalnego przygotowania stanowisk ogniowych. Do końca 1937 r. na stan armii przekazano 119 haubic.

Haubica przystosowana była do prowadzenia ognia zarówno na wprost jak i stromotorowo. Kąt podniesienia lufy wynosił od 0-60°, zasięg ostrzału do 15 000 m. Masa haubicy w położeniu bojowym wynosiła 17 700 kg, a masa pocisku burzącego 100 kg. Szybkostrzelność – 1 strz./2 min. Zaletą podwozia gąsienicowego była łatwość poruszania się sprzętu w trudnym terenie, jednak z kolei spowalniało to znacząco przemieszczanie, do 15 km/h. Na czas transportu lufę można było demontować i przewozić na osobnym wózku. Chrzest bojowy działo przeszło podczas wojny fińsko-sowieckiej w 1940 r. uczestnicząc w przełamaniu linii Mannerheima. Po napaści Niemiec na ZSRR spora część B-4 wpadła w ręce niemieckie i została przyjęta na stan Wehrmachtu pod nazwą 20,3 H 503 (r). Zgodnie z sowieckim planem mobilizacyjnym haubice weszły na wyposażenie pułków, a następnie brygad artylerii wielkiej mocy Armii Czerwonej oddanych do wyłącznej dyspozycji naczelnego dowództwa. W czasie wojny powstało 12 takich pułków i 7 brygad, z których 163 Brygada Artylerii Haubic Wielkiej Mocy Orderu Kutuzowa 2 st. sformowana w 1944 r. i dowodzona przez pułkownika Stanisława Rakowicza, zawitała w rejon walk pod Lubaniem. ¹

Fot. 3. Na stanowisku bojowym (źr. https://topwar.ru/15936-tyazhelaya-203-mm-gaubica-obrazca-1931-goda-b-4.html )

Nie znamy dokładnych dat stacjonowania 163 brygady w rejonie Lubania. Na pewno od 1 marca dywizjony brygady zostały podporządkowane dowództwu 52 Armii, a w szczególności 78 Korpusowi Piechoty i zapewne niezwłocznie brygada przemieściła się w rejon Godzieszowa i Czerwonej Wody. Tam zlokalizowałem ich stanowiska bojowe. Po ataku niemieckim w marcu dywizjony cofnięto na północ w obawie przed powtórką tragicznego losu jednostki ciężkich moździerzy. Jeszcze 17 marca 1945 r. na mapie archiwalnej stanowisk obrony przeciwpancernej 52 Armii widzimy rozlokowanie 4 dywizjonów brygady na północny wschód od Wykrot.

Fot. 4. Rozlokowanie dywizjonów 163 BAHWM w rejonie Godzieszowa i Wykrot (źr. archiwum CAMO FR)

Natomiast w dzienniku bojowym 4 Artyleryjskiej Dywizji Przełamania odnotowano, iż już 1 kwietnia brygada brała udział w likwidacji obrony nieprzyjaciela w „Festung Glogau” (Twierdza Głogów) w składzie 21 Korpusu Piechoty 13 Armii Gwardii. Tuż przed poddaniem twierdzy Armii Czerwonej (3 kwietnia) w dniu 2 kwietnia 1945 r. brygada została ponownie podporządkowana 52 Armii i ześrodkowana w Gromadce (Gremsdorf) na północ od Bolesławca. Następnie przesunięta nad Nysę Łużycką kontynuowała marsz na Berlin w składzie I Frontu Ukraińskiego. Po walkach ulicznych w Berlinie brygada na początku maja została przerzucona na południe, gdzie w okolicach Miśni zakończyła szlak bojowy. ²

Fot. 5. Stanowisko haubicy w Czerwonej Wodzie (źr. autor)

Fot. 6. Stanowisko haubicy w Godzieszowie (źr. autor)

Fot. 7. Ładowanie haubicy (źr. https://worldoftanks.ru/ru/news/history/ponyri_defence/)

c.d.n.

Pierwszą część cyklu Śladami Bitwy Lubańskiej – pamiętnik poszukiwacza opublikowaliśmy TUTAJ

Autor: Jarosław Ludowski

mgr.inż Jarosław Ludowski jest lubańskim regionalistą i badaczem historii współczesnej Dolnego Śląska. Zawodowo pracuje na stanowisku Kierownika Działu Obsługi Odbiorców i Eksploatacji Sieci w PEC Lubań.