Brzeg Jeziora Leśniańskiego po stronie Stankowic

Sąsiadujące przez Jezioro Leśniańskie z Bożkowicami Stankowice, to jedna z najstarszych wsi Okręgu Kwisy, która została założona przypuszczalnie już w XIII wieku i od początku swego istnienia była związana z tzw. „Państwem Czocha” i jego właścicielami – m.in. Nostitzami i Üchtritzami.

Można przypuszczać, że od nazwiska jednego z pierwszych – Henryka Renkera, pana zamku Czocha w latach 1417-1419, ustanowiono dawną nazwę wsi Rengersdorf. Ale tak naprawdę wieś nosiła tę nazwę nim na Czosze poja­wił się Henryk Renker – np. już w roku 1409 widnieje  w dokumentach zapis Rengirsdorf.

Kościół i jego wnętrze 

Kościół w Stankowicach, wymieniany po raz pierwszy w 1346 roku, pierwotnie wchodził w skład Dekanatu Zawidowskiego. W latach 1536-1539 Hans von Nostitz narzucił mieszkańcom wsi luteranizm. Wnuk Hansa – Kacper von Nostitz, w latach 1617-1624 gruntownie przebudował świątynię. W 1803 roku została odnowiona wieża kościelna. Kościół w Stankowicach jako pierwszy w Powiecie Lubańskim otrzymał w 1908 roku oświetlenie elektryczne. Świątynię wznoszono kolejnymi etapami. Najstarsza jest część sklepiona krzyżowo-żebrowo, być może pochodząca z ok. 1346 roku, do niej dostawiono od wschodu obecne prezbiterium w latach 1606-1611, a ok. 1743 roku od zachodu jednonawowy korpus. We wnętrzu zachował się rzeźbiony ołtarz i prospekt organowy z XVIII wieku. i płyta nagrobna z 1523 roku. Na murze zewnętrznym kościoła do dnia dzisiejszego znajdują się piękne barokowe epitafia.
Przed wielu laty kościół  posiadał  niezwykle interesujący zabytek. Był nim malowa­ny na drewnie ołtarz przedstawiający klęczącą rodzinę Nostitzów podczas komunii św. Na pierwszym planie znajdują się Abraham von Nostitz, dwie zmarłe jego żony, Helena, z domu von Seidlitz i Ewa z domu von Salza, pośród  licznej gromadki dzieci. Namalowany został prawdopo­dobnie w latach 1570-1572. Początkowo ołtarz znajdował się w Stankowicach, a później w kaplicy zamkowej zamku Czocha. W 1910 roku Uchtritzowie przekazali zabytek zgorzeleckiemu Kaiser Friedrich Museum, mieszczącemu się w obecnym Domu Kultury po polskiej stronie Nysy.

Mieszkanka Stankowic w stroju do kościoła

W 1434 roku Stankowice splądrowali husyci pod wodzą Czernina. Dla mieszkańców wsi prawdziwą gehenną była jednak dopiero wojna trzydziestoletnia (1618-1648). W 1632 roku w pobliżu wsi zastrzelono 3 żoł­nierzy szwedzkich, 1 cesarskiego i 1 brandenburskiego. Wszystkich po­chowano na miejscowym cmentarzu. 22 i 29 sierpnia 1633 roku wieś splą­drowali żołnierze cesarscy, pobiwszy śmiertelnie jednego z mieszkańców wsi. 1 listopada tego samego roku wojska habsburskie obra­bowały kościół.

W 1634 roku w Stankowicach ujęto pewnego szpiega, który zamierzał wpuścić wrogów do zamku Czocha. Źródła milczą o tym, co z nim zrobiono, jednakże należy przypuszczać, że  został straco­ny. W maju 1639 roku wieś najechali Szwedzi rekwirując wieśniakom konie i bydło. W marcu 1640 roku także szwedzcy dragoni, przybyli w Wleńskiego Gródka, uprowadzili ze sobą inwentarz żywy, równocześnie kilku mieszkań­ców Stankowie nie przeżyło tego najazdu. 13 grudnia 1640 roku oddział szwedzki spalił gospodarstwo Krzysztofa Scholze, a 1 kwietnia 1641 roku, podczas świąt wielkanocnych, cesarscy rajtarzy skonfiskowali wieśniakom 43 woły, ponad 80 krów oraz zapasy zboża szacowane na około 1000 talarów. Zastrzelony został wówczas 19-letni szlach­cic Gotard von Schweinitz z Płakowic, należący do załogi zamku Czocha. Zabito go ponieważ sprzeciwił się trwającemu rabunkowi. Przykładów okrucieństw żołdaków można by jeszcze podawać wiele. Ostatnie wojska szwedzkie pułkownika von Lilienstrȍma przemaszerowały przez wieś w sierpniu 1650 roku, czyli w dwa lata po pokoju westfalskim.

Gospodarstwo rolne  Stankowicach – początek XX w.

W latach 1649-1689 doszło do ostrego konfliktu miejscowych chłopów z Krzysztofem von Nostitz – ówczesnym panem zamku Czocha. Mieszkańcy wsi, poddani Nostitza, odmawiali wykonywania pańszczyzny. Do wybuchu straj­ku feudalnego przyczyniło się zwiększenie wymiaru pańszczyzny przez dziedzica. Wiadomym jest, że np. w połowie XVII wieku  von Nostitz nałożył na stankowiczan dodatkowe obowiązki przy kopaniu złota na wschód od wsi. W 1651 roku  przywódcy strajku feudalnego zostali przez Nostitza ujęci i wy­słani na ciężkie roboty do Drezna. Kiedy w 1660 roku niepokoje znów się nasiliły, to chłopski przywódca ze Stankowie,  Piotr Neumann, po­wędrował do więzienia na zamku Czocha. Neumannowi udało się jednak pewnej mglistej nocy zbiec z aresztu i przedrzeć na Śląsk.

Godny podkreślenia jest fakt, że w późniejszym czasie chłopi starali się prowadzić walkę z dworem w sposób legalny, na forum sądowym. Ich sprawą zajął się sąd zwyczajny, zwany także Oberamtem. Oberamt miał siedzibę w Budziszynie i był najwyższą instancją sądo­wą na Górnych Łużycach. Sprawę stankowickich chłopów potraktowano z najwyższą powagą. Z dalekiego Budziszyna przyjechał nawet wielkorząd­ca górnołużycki i kanclerz Oberamtu. Długoletni proces zakończono w 1689 roku. Mieszkańcy Stankowie przegrali jednak z kretesem. Chłopów obciążono tak wysokimi kosztami, że o ich spłacie nie mogło być mowy (w grę wchodziła kwota 3058 talarów). Pomysłowy dziedzic, Krzysz­tof von Nostitz, znalazł wyjście z sytuacji. Należną kwotę zapłacił bogaty, dzięki darowiznom protestantów śląskich, kościół w Stankowicach, a chło­pi stali się jego dłużnikami. Dług był spłacany każdego roku w niewielkich ratach. Te „terminowe pieniądze” uiszczano przez wiele po­koleń. Jeszcze w 1816 roku wieśniacy ze Stankowie byli winni swemu kościoło­wi 63 talary. Już niewielu ludzi wtedy wiedziało skąd właściwie wzięło się to zobowiązanie. Nawet ówczesny właściciel wsi, marszałek ziemski Fryderyk August von Üchtritz, zapytany przez wizytatora kościoła w Stankowicach o pochodzenie długu, nie potrafił udzielić odpowiedzi.

Widok na Jezioro Leśniańskie – po lewej stronie brzeg w Stankowicach 

Po zakończeniu wojny trzydziestoletniej nie tylko chłopi ze Stankowie popadli w konflikt z dziedzicem. Miał z nim również na pieńku pochodzący z Czech proboszcz stankowicki -Jerzy Kaiser. Nostitz nie lubił go, gdyż uważał, że jest kłótnikiem i opojem. Pan zamku Czocha oskarżał proboszcza przede wszyst­kim o nienależyte wywiązywanie się ze swych obowiązków duszpasterskich. Gdy Kaiser podczas kazania w kościele nazwał dziedzica „Antychrystem” i poparł buntujących się chłopów, Nostitz wygnał proboszcza ze Stanko­wic. Stało się to w 1654 roku tuż przed świętami Bożego Narodzenia. Jednak już na Zielone Świątki roku następnego Krzysztof von Nostitz, zgodnie z decyzją budziszyńskiego Oberamtu, musiał przyjąć Kaisera z powrotem. Nie chcąc uczęszczać na msze do Stankowie, dumny Nostitz urządził so­bie na zamku prywatną kaplicę i sprowadził własnego kaznodzieję. Z po­wodu „prywatnych nabożeństw” w zamku Czocha proboszcz Kaiser wniósł w Budziszynie zażalenie na Krzysztofa von Nostitza. Nie wywołało ono żad­nych skutków.

W 1745 roku Prusacy obłożyli wieś kontrybucją w wysokości 600 talarów. Mało szczęśliwym w dziejach miejscowości był okres wojny siedmioletniej (1756-1763). Przechody i postoje wojsk, czy to pruskich czy to cesarskich, narażały mieszkańców nie tylko na gwałty i rekwizycje, ale i przymusowy pobór do wojska. Na przykład w 1757 roku wcielono gwałtem do armii pru­skiej 5 młodych mężczyzn ze Stankowie. Rok później pojawili się pruscy huzarzy von Zietena, którzy splądrowali doszczętnie miejscowe gospodar­stwa.

Karczma Sądowa w Stankowicach – początek XX w.

Latem 1759 roku we wsi kwaterowali żołnierze cesarscy z armii Leopolda von Dauna. Ze wzgórza Wojkowa (502 m n.p.m.), przylegającego do wsi od południa, Austriacy śledzili ruchy 44-tysięcznej armii pruskiej rozloko­wanej niedaleko Lubomierza. Prusacy pod wodzą swego króla Fryderyka II oszańcowali się na wzniesieniach pomiędzy Oleszną Podgórską a Pławną i Płóczkami. Przez wiele tygodni trwała dziwna, patowa sytuacja. Żaden z przeciwników nie zaryzykował ataku. Wprawdzie dochodziło w okolicy do drobnych starć i potyczek, ale nie miały one większego znaczenia. Dopiero wieści o koncentracji wojsk austriackich i rosyjskich nad środko­wą Odrą zmusiły króla pruskiego do opuszczenia dogodnego stanowiska pod Pławną.

Panorama wsi

Latem 1761 roku kwaterowali tutaj pruscy żołnierze von Zietena i von Stutterheima oraz oddział piechoty węgierskiej i saskiej, a zimą z 1761 na 1762 na leże przybyły do Stankowie wojska z austriackiego korpusu gene­rała Becka. Z początku w chłopskich domach kwaterowali śląscy ochotni­cy (Volontairs de Silesie), którymi dowodził Korsykanin baron de Montaguti. Później zmienili ich cesarscy dragoni. W latach tzw. „wojny kartoflanej” (1778-1779) wieś najeżdżały zza po­łudniowej granicy oddziały jazdy austriackiej. Najeźdźcy nakładali kontry­bucje i uprowadzali bydło.

Dużym utrapieniem dla mieszkańców Stankowie były czasy zawieruchy napoleońskiej. We wrześniu 1806 r. biwakował tu batalion pruski z twier­dzy kłodzkiej. W lipcu 1813 r. kwaterowali we wsi sascy huzarzy. W latach 1813-1815 częstymi gośćmi byli w Stankowicach żołnierze rosyjscy. 8 wrze­śnia 1813 roku popasało tu 800 dragonów rosyjskich. Ich dowódca generał Dawidów obrał sobie kwaterę na zamku Czocha. Żołnierzom rosyjskim musiano zapewnić zaopatrzenie w żywność, gorzałkę i zwierzęta pociągo­we. W czerwcu i lipcu 1814 roku rozlokowali się kozacy dońscy, kozacy ukraińscy, jegrzy, a także 400 żołnierzy carskich powracających z francuskiej niewoli.

Most przez Jezioro Leśniańskie łączący Bożkowice ze Stankowicami

Ucieczka Napoleona z Elby i jego Powrót Napoleona po ucieczce z Elby przyczyniły się do kolejnych przemarszów wojsk rosyjskich. 9 maja 1815 roku nadciągnął do Stankowie na dwudniowy postój 45. pułk jegrów Koselowskiego. 13-14 maja przebywał tu szwadron dragonów ryskich, a 28-29 maja – rosyjscy ułani. Od czerwca do listopada 1815 r. wielokrotnie zatrzymy­wały się we wsi różne oddziały piechoty i kawalerii carskiej.

W 1840 roku właścicielem pozostawał von Üchtritz . W Stankowicach były 2 folwarki, 154 domy, kościół ewangelicki z pastorówką i szkoła ewangelicka, a także dwukołowy młyn wodny, tartak i siedem gospód. Kiedy w 1910 roku Czochę i należące do niej dobra nabył fabrykant Ernst Gütschow, po zbudowaniu zapory i powstaniu zalewu, atrakcyjność Stankowic mocno wzrosła.

Mieszkańcy Stankowic przed swoja chatą – koniec XIX lub początek XX w.

I jeszcze jedno. Do roku 1945 Stankowice i położone po przeciwległym brzegu Jeziora Leśniańskiego łączył most. To sprawiało że mieszkańcy obu wsi utrzymywali bardzo ścisłe znajomości i przyjaźnie, oraz różnego rodzaju zależności rodzinne. Obie miejscowości miały charakter letnisk, więc zarówno jedni jak i drudzy częściowo utrzymywali się z ówczesnej turystyki. Wszystko skończyło się wraz z oststnimi miesiącami II wojny światowej, gdy cofające się przed radziecką ofensywą pododdziały Wehramchtu najpierw wstrzymały ruch cywili przez most, by ostatecznie wysadzić go w kwietniu 1945 r.

Obecnie samorządy Gminy Olszyna i Gminy Leśna oraz Starostwo Powiatowe w Lubaniu, planują wspólnymi siłami pozyskać środki na odbudowę kładki, która docelowo będzie częścią szlaku rowerowego łączącego obie gminy.

Tekst zilustrowałem ponad stuletnimi zdjęciami kościoła, wnętrza kościoła z herbami właścicieli, widokiem karczmy sądowej, kładki pomiędzy Stankowicami a Bożkowicami i widokiem obu brzegów Jeziora Leśniańskiego (wraz z widokiem kładki), brzegu Jeziora Leśniańskiego w Stankowicach, dwóch gospodarstw rolnych w Stankowicach, panoramą wsi oraz ryciną dawnej mieszkanki Stankowic w stroju do kościoła.

Autor: Zbigniew Madurowicz, koloryzacja zdjęć: Przegląd Lubański

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

   

 

 

 

Data publikacji 16.11.2025 r.