Swojego czasu Piotr Kucznir, lokalny badacz historii, na łamach Przeglądu Tygodniowego opublikował tekst poświęcony armatom stojącym na górnym dziedzińcu Zamku Czocha. Jedną z bohaterek publikacji była niemiecka armata polowa 7,7 cm Fk. 96 n.A. jedna z podstawowych jednostek lekkiej artylerii polowej armii niemieckiej w konflikcie 1914-1918 r. Autorowi nie udało się ustalić w jaki sposób działo znalazło się na zamku. Należy przypuszczać, że po zakończeniu I wojny światowej model jako przestarzały po powszechnym wprowadzeniu oporopowrotników został wycofany z pułków liniowych i trafił do oddziałów rezerwowych bądź szkoleniowych.

Armata 7,7 cm Fk. 96 n.A. na Zamku Czocha

Spora część zapewne po zdekowaniu, czyli pozbawieniu użytkowych cech bojowych (obcięciu iglicy, zaspawaniu zamka itd.) zasiliła prywatne kolekcje, wszak stare zamczysko z murami obronnymi nie może pozostać bez tak świetnego dodatku jak działa forteczne. Piotr Kucznir dokładnie opisuje losy i zastosowanie tych armat na frontach I Wojny Światowej więc nie będziemy się powtarzać. Może przypomnijmy tylko, że po jej zakończeniu wśród 700 szt. jednostek artylerii i ich 22 różnych typów nowo tworzona armia polska uzyskała w spadku również 64 szt. armat Fk.96 n.A. Niedługo potem broń wykorzystano podczas Powstania Wielkopolskiego i Wojny polsko-bolszewickiej 1919-1921 ale w Wojnie Obronnej Polski 1939 r. udziału już nie brała.

Armata polowa 7,7cm Fk. 96 n.A. podczas Wojny polsko-bolszewickiej 1919-1921

Stan artylerii Wojska Polskiego na dzień 1.10.1920 r.

Wydaje się, że przełom lutego i marca 1945 r. to czas, gdy o armatach polowych nietypowego kalibru 7,7 cm na dokładkę bez oporopowrotników można będzie mówić już tylko w kontekście reliktu przeszłości czy muzealnego zabytku. Życie pokazało jednak, że nic bardziej mylnego. Kilka lat temu leśne wędrówki po okolicach Lubania zaprowadziły mnie w jedno, jedyne oddalone o kilka km od miasta miejsce, teren walk z wiosny 1945 r. gdzie natrafiłem na liczne ślady wykorzystania tej armaty. Gdy zacząłem zbierać po okolicy ołowiane kulki, fragmenty korpusów pocisków i wypalone zapalniki określonego typu doszedłem do wniosku że mam do czynienia z rzadko już spotykaną w tym okresie walk amunicją szrapnelową. Pomiar kalibru i identyfikacja szczątków w materiałach źródłowych nie pozostawiły cienia wątpliwości – w grę wchodziła amunicja do 7,7 cm Fk. 96 n.A.

Szczątki szrapneli kal. 7,7cm z rejonu Lubania – szklanki, zapalniki, rurki prochowe, diafragma, kulki ołowian

Dla niewtajemniczonych dwa słowa wyjaśnienia. Pociski szrapnelowe stosowane powszechnie do końca I Wojny Światowej były przeznaczone do rażenia siły żywej wroga. Skorupa pocisku, w żargonie nazywana szklanką wypełniona była z reguły ołowianymi kulkami, które po detonacji zgromadzonego na dnie prochu wyrzucane na zewnątrz raziły przeciwnika. Po I WŚ amunicję szrapnelową zastąpiono znacznie tańszą w produkcji i bardziej efektywną amunicją odłamkową, stosowaną powszechnie w artylerii. Liczba odnalezionych w okolicy Lubania elementów i stosunkowo nieduży obszar świadczą co prawda o bardzo znikomym, incydentalnym wręcz użyciu armaty, ale jednak użyciu. Być może po oddaniu kilku wystrzałów działo po prostu się zepsuło, albo zabrakło do niego amunicji.

Nieco wcześniej w moje ręce trafiła również cała skorupa – szklanka pocisku szrapnelowego od tej armaty. Skorupę poddano dziwnej modyfikacji polegającej na skróceniu pocisku o kilka centymetrów i wyposażeniu go w dodatkowe elementy co świadczyło o wykorzystaniu go do jakichś celów na pewno nie związanych z militarnym przeznaczeniem. Najważniejsze, że zmodyfikowany cudak pochodził również z rejonu miasta i potwierdzał wykorzystanie dział w trakcie II wojennego konfliktu.

Kolejna pamiątka z okresu I WŚ związek z artylerią ma tylko taki, że została znaleziona na stanowisku armaty przeciwpancernej, być może haubicy. Dowodzi jednak, że w działaniach zbrojnych 1945 r. pod Lubaniem walczyli również i weterani poprzedniej wojny. Być może byli to już kombatanci, którzy spontanicznie bądź z przymusu w ramach Volkssturmu chwycili za broń w warunkach sowieckiego zagrożenia. Znalezisko to mały, zapewne zagubiony w ferworze walki sygnet pamiątkowy niemieckiego weterana z emblematem Krzyża Żelaznego i wygrawerowanymi datami 1914-1918.

Sygnet kombatanta wojny 1914-1918 oraz niemiecki nóż szturmowy z okolic Lubania – poniżej wygląd oryginalny

Dla osób poszukujących pamiątek ostatniej wojny na terenach gdzie ścierały się armie niemiecka i sowiecka nie budzi zdziwienia kolejne, wcale nie rzadkie znalezisko. Jest to mosiężna klamra od niemieckiego pasa głównego wojskowego wz. 1895r. Od standardowych niemieckich klamer wojskowych z czasów II WŚ oprócz materiału z jakiego została wykonana różni ją jeszcze to, że zamiast wytłoczonego orła ze swastyką miała przylutowaną nakładkę z symbolem cesarskiej korony i napisem wokół „Gott mit uns”.

Klamry niemieckie M1895 – szczątki spod Lubania w zestawieniu z oryginałem

Na terenie walk często natrafia się na takie właśnie mosiężne klamry jednak bez owej nakładki z wizerunkiem korony. Taki stan klamerki świadczy o tym, iż niechybnie weszła ona w posiadanie sowieckiego żołnierza i została pozyskana zapewne na niemieckim volkssturmiście. W całkiem zrozumiałym geście nienawiści do wszystkiego co niemieckie i zapewne boskie (napis), czerwonoarmista zrywał cesarki emblemat po czym z zadowoleniem uzupełniał niedobory swojego sortu mundurowego nazistowskim oporządzeniem. Z takim działaniem żołnierzy sowieckich w odniesieniu do symboliki niemieckiej, a szczególnie hitlerowskiej spotykałem się wielokrotnie podczas swoich poszukiwań.

O wykorzystaniu ekwipunku i uzbrojenia I-wojennego w 1945 r. pod Lubaniem świadczą również odnalezione szczątki dwóch regulaminowych noży szturmowych piechoty niemieckiej. Czas niestety ich nie oszczędził i nie pomogło nawet to, że jeden z nich włożony był do pochwy. Zachowały się jednak oznaczenia producenta.

Podsumowując ten krótki cykl publikacji odnoszących się do pamiątek z I Wojny Światowej spod Lubania nasuwa się krótka refleksja. Każda wojna oprócz wyniszczenia, cierpienia i upodlenia człowieka prowadzi zawsze do katastrofy gospodarczej i ogólnej nędzy. Gdy brakuje już pieniędzy na zawsze bardzo drogie militarne błyskotki i nowinki techniczne człowiek sięga do magazynów staroci i muzeów, a na front wysyła się dzieci i starców.

„Nie wiem jaka broń będzie użyta w trzeciej wojnie światowej,

ale czwarta będzie na kije i kamienie”.

Albert Einstein

Źródło:

• http://www.lubanski.eu/dzieja-armat-na-zamku-czocha/

• Wojsko Polskie w latach 1918 – 1921”, Lech Wyszczelski

• redakcja.dobroni.pl

mgr.inż Jarosław Ludowski jest lubańskim regionalistą i badaczem historii współczesnej Dolnego Śląska. Zawodowo pracuje na stanowisku Kierownika Działu Obsługi Odbiorców i Eksploatacji Sieci w PEC Lubań.

Autor: Jarosław Ludowski