Tymczasem prowadzona przeze mnie kwerenda dokumentów w archiwach, zwłaszcza w Archiwum Państwowym w Bolesławcu, wskazała, iż do początku lat 50. XX w powiecie lubańskim istniał jeszcze jeden cmentarz w mieście Sulików. Jest to o tyle zaskakujące, gdyż walki 1945 roku były prowadzone generalnie na północ od linii Lubań-Zgorzelec-Olszyna. Istnieją dwie sprzeczne informacje co do daty wkroczenia wojsk radzieckich do Sulikowa, najczęściej podaje się, iż do miasteczka bez walki weszły w dniu 8 maja 1945 roku oddziały 52 Armii. Niektórzy autorzy jednak podają także informację, iż Sulików został zajęty przez wojska sowieckie szybciej niż Lubań, gdyż jednostki 31 Armii Radzieckiej wkroczyły do miasteczka już 2 maja 1945 roku (czyżby w ramach przygotowań do Operacji Praskiej?).

Zapewne nie zainteresowałbym się bliżej tym cmentarzem, gdyby nie fakt, iż planowano w 1947 roku ekshumację żołnierzy do Lubania na Kamienną Górę. Jeszcze bardziej zaintrygował mnie fakt, iż miejscowi regionaliści, ani publikacje nie wspominają o takim cmentarzu. Na moje pytania o cmentarz na forach internetowych oraz w bezpośrednich rozmowach wyrażano niedowierzanie, zdziwienie, wręcz uważając, iż cmentarza takiego tam nie było. Postanowiłem więc rozwikłać tą zagadkę.

Z zachowanych dokumentów wynika, iż poległych czerwonoarmistów pochowano na terenie tzw. nowego, XIX-wiecznego cmentarza niemieckiego, zapewne jeszcze w dużej części z wolną przestrzenią. Żołnierzy oczywiście ekshumowano jeszcze w 1945 roku na polecenie wojskowych władz sowieckich. Również wykonanie cmentarza należy przypisać Sowietom, co potwierdza dokument z 13 września 1945 roku przekazujący administrację cmentarza z rąk radzieckich władz wojskowych władzom cywilnym Sulikowa. W imieniu Rosjan protokół podpisał zastępca komendanta do spraw politycznych kapitan Woronin, a z ramienia władz polskich burmistrz Szenberga Ludwik Skowron.

W sumie znalazło tam swoje miejsce spoczynku 39 osób, z tego 25 w mogiłach indywidualnych i 14 w mogiłach zbiorowych. Siedmiu z nich pochowano jako bezimiennych. Niestety nie dotarłem do informacji z jakich miejsc zostali ekshumowani pochowani na tym cmentarzu żołnierze. Powierzchnia cmentarza wynosiła 235 m kw (11,35 x 20,7 m). Od ulicy 8 Maja prowadziło do niego drewniane wejście, brama, nad którym górowała czerwona gwiazda. Tuż za nią znajdowały się po obu stronach przy ogrodzeniu po jednej ławce. Dalej naprzeciw była mogiła zbiorowa, murowana i tynkowana z listą poległych. I dopiero pośrodku cmentarza znajdował się murowany, kolumnowy obelisk z wyrytym po rosyjsku napisem w tłumaczeniu „Wieczna chwała bohaterom poległym za wolność i niepodległość radzieckiej Ojczyzny”. Cmentarz ogrodzono siatką stalową oraz obsadzono naokoło świerkami.

Dotarłem do kolejnego dokumentu, zapewne z listopada -grudnia 1947 roku, z którego wynikało, iż cmentarz jest zaniedbany i władze powiatowe zalecały jego likwidację, a szczątki żołnierzy miały być przeniesione na Kamienną Górę w Lubaniu.

Kolejny zachowany dokument pochodzi z 10 grudnia 1947 roku, gdy planowano ekshumację kolejnych żołnierzy radzieckich z powiatu lubańskiego. Oprócz Lubania starosta zaproponował także cmentarz sulikowski. Ekshumacje miały miejsce w początkach kwietnia 1948 roku, jednak wszystkie szczątki trafiły wówczas na cmentarz na Kamiennej Górze w Lubaniu.

21 kwietnia 1948 roku Starosta Lubański Zdzisław Rutkowski podjął decyzję o pozostawieniu cmentarza w Sulikowie.

W wyniku zapewne zaniedbań w jego utrzymaniu, w dniu 24 listopada 1949 roku Starosta Lubański informował, iż dotychczasową opiekę nad cmentarzem, którą miał Zarząd Miasta Sulikowa, przekazano Kołu Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej przy państwowym Kamieniołomie w Sulikowie. Towarzystwo podjęło działania porządkowe.

Zapewne niewiele to dało i cmentarz dalej zarastał, skoro został zlikwidowany. Kiedy? Niestety na to pytanie musiałem szukać odpowiedzi poza regionem. Nie ma dokumentów w Urzędzie Miasta w Sulikowie, miejscowi regionaliści i najstarsi mieszkańcy nic nie pamiętają, co najwyżej jakieś pojedyncze mogiły i to nie Rosjan, a żołnierzy Polskich (ponoć były 4 groby powojenne, śmierć w wypadku samochodowym). Dopiero rezultat dały poszukiwania w Urzędzie Wojewódzkim we Wrocławiu, u pana Ryszarda Struzika, starszego inspektora zajmującego się właśnie m.in. cmentarzami radzieckimi na Dolnym Śląsku. Otrzymałem taką oto informację – „ W ewidencji pochowanych na cmentarzu żołnierzy AR w Bolesławcu przy ul. Willowej umieszczone są informacje o pochówkach żołnierzy ekshumowanych z Sulikowa (nie wskazano konkretnej lokalizacji). Ekshumację przeprowadzono w 1952 r. Ekshumowano 32 osoby o ustalonej tożsamości i 8 NN (pochowano je w mogile 166a)”. W informację z 1952 roku wkradł się błąd, gdyż było tam faktycznie 39 osób.

Ostatecznie więc wyjaśniło się zniknięcie cmentarza z krajobrazu Sulikowa. Oczywiście pozostaje pytanie czemu w 1952 roku żołnierzy ekshumowano na cmentarz radziecki w Bolesławcu, a nie do Lubania jak pierwotnie planowano? Nie wiadomo. Być może przyczyny likwidacji cmentarza należy też szukać w stopniowej degradacji miasta – w 1948 roku Sulików utraciło prawa miejskie, a w 1950 roku wójta zastąpiono radą narodową z przewodniczącym. Dodatkowo w 1952 roku miasto dotknęła tragedia – spłonęła prawie cała zabudowa przyrynkowa.

Zagadką jest także to, dlaczego akurat sowieckie władze wojskowe wybrały Sulików na lokalizację cmentarza. Być może miało to mieć jakiś wydźwięk polityczny, zwłaszcza na rejonach przygranicznych.

Autor:Tomasz Bernacki