„Genius loci tego miejsca jest trojakie, a składają się na to Górne Łużyce, wulkaniczne wzgórze i Dom Górski – Zameczek. Z tych źródeł płynie dla nas, współczesnych, szerokim nurtem bogactwo kultury obszaru…”¹.

Na sympozjum zaproszono wielu znamienitych gości, twórczość lubańską reprezentował znany i szanowany, nie tylko w Polsce, prozaik i poeta Feliks Netz, który przygotował specjalnie na tą okazję esej „Miasto nierzeczywiste”, w którym opisał swe lata chłopięce, a tym samym Lubań w latach 40 i początkach 50. XX wieku. Podczas obchodów tej rocznicy wręczono autorowi tytuł honorowego obywatela Lubania, przyznany mu przez radę miasta. Tak wielkie wyróżnienie publicysta otrzymał nie dlatego, iż dziesięć lat swojego dzieciństwa spędził w naszym mieście, lecz dlatego, iż pokochał nasze miasto, co znalazło odzwierciedlenie w jego twórczości.

Pisarz swoje lubańskie lata dzieciństwa zawsze miło wspominał i niewątpliwie ich echo widoczne jest w wielu jego utworach, w niektórych z nich zawarł także bezpośrednie wspomnienia z Lubania. Młody Feliks Netz miał trzy ulubione miejsca spędzania wolnego czasu – park na Kamiennej Górze, kino „Wawel” oraz brzegi Kwisy w rejonie Księginek. Kamienna Góra była mu szczególnie bliska, gdyż chodził do Szkoły Podstawowej nr 3 przy ulicy Hanki Sawickiej, a na zielone wzniesienie miał widok ze swojego pokoju przy dzisiejszej ulicy Kościuszki 17.

Podczas Sympozjum Feliks Netz odczytał specjalnie przygotowany z tej okazji esej pt. „Miasto nierzeczywiste”², wspominał w nim wielokrotnie Kamienną Górę, zarówno z daleka

„Mam dwanaście lub trzynaście lat, jestem uczniem piątej, szóstej klasy; mieszkam w domu przy ulicy Leśnej, już chyba wtedy nazywanej ulicą Lenina; okno mojego pokoju z widokiem na łagodne zbocze Kamiennej Góry, ale bliżej za płotem, rosną lipy. Patrzę przez okno , maluję wodnymi farbkami to, co widzę – wydaje mi się, że będę malarzem, jeszcze nie wiem, że wkrótce odrzucę pudełko z farbkami i zajmę się słowami na dobre i na złe, na zawsze; wchłaniam lepki zapach kwitnącej lipy. Od tej chwili polskie słowo lipa będzie mieć dla mnie jedno tylko usytuowania na ziemskim globie – w Lubaniu…”.

Jak i z bliska – „W tych czasach żył jeszcze Józef Stalin i jego cień padał aż na Lubań³. Dzień jego śmierci miał w sobie coś z koszmaru i groteski. W naszej szkole, którą kochałem, bo była usytuowana u stóp Kamiennej Góry, i przypominała swym wyglądem raczej pałacyk myśliwski niż budynek szkoły, dzień śmierci Stalina zmienił się w turniej płaczu…”.

Młody Feliks Netz potrafił wspaniale łączyć wspomniane już pasje, oglądane filmy w kinie Wawel (dawny Capitol) przeobrażał w zabawy w parku na Kamiennej Górze:

„Instynkt pisarski kazał mi pójść tropem filmowym. Jest w powieści sekwencja, jakby żywcem wyjęta z filmu „Upadek Berlina”, filmu, który w kinie Wawel oglądaliśmy wiele razy, by później odtwarzać pewne sceny w naszych grach i zabawach na Kamiennej Górze.(…)”

Feliks Netz szczególnie przyjaźnił się w czasach szkoły podstawowej Dzidkiem – Tadeuszem Biłousem z Księginek (późniejszym wieloletnim samorządowcem i radnym Rady Miasta Lubań – przypis red.) z ulicy Lipowej, a więc prawie po sąsiedzku (mieszkał wówczas na ulicy Stawowej). Oczywiście jako dzieci wymyślali przeróżne zabawy, które później realizowali po zajęciach szkolnych. Już wówczas pojawiły się pierwsze talenty pisarskie F. Netza, na które być może także miała wpływ kinematografia i próba tworzenia własnych scenariuszy:

„…biegałem chętnie na Lipową, gdzie mieliśmy sobie z Dzidkiem wiele do powiedzenia. Napisaliśmy nawet sztukę (odegraną przy ognisku na Kamiennej Górze) o eksterminacji Apaczów. Zimą jeździliśmy na sankach, latem kąpaliśmy się nad Kwisą”⁴.

Wiele wspomnień z Lubania, w tym wątek Kamiennej Góry, przewija się w powieści „Urodzony w Święto Zmarłych”, wydanej w 1995 roku, choć już w 1991 roku w Teatrze Polskiego Radia wyemitowano słuchowisko pod tym samym tytułem. Bohaterem powieści jest Kazik Kranz, urodzony na polsko-niemieckim Pomorzu, w 1939 roku, syn Niemca, żołnierza Wehrmachtu, zaginionego gdzieś na froncie wschodnim i Polki, która po wojnie wraz z dziećmi trafia do Lubania na ulicę Łąkową 3 (obecnie Zaułek). Niewątpliwie opowiadanie ma charakter autobiograficzny i Kazik Kranz to młody Feliks Netz. Sporo opisów dotyczy czasów dzieciństwa w powojennym Lubaniu, postacie są autentyczne, choć wiele imion czy nazwisk zostało zmienionych.

Młody Kazik w końcu lat 40. przeniósł się na ulicy Lenina 64. Jego miejscem zabaw był więc nieuchronnie kamiennogórski park. W oczach dziecka Góra była magiczna i tajemnicza, ale czasem budziła niepokój i strach. Tak z tego okresu, czyli około 1948 roku, opisał ją Kazik Kranz:

„Bo właśnie na początku były dusze czarnych. Całe zastępy. (…) Wynurzały się ze Ślepego Oka, niezgłębionego stawu zwanego też jeziorkiem, który musiał powstać przez stulecia, gdy wybierano bazalt z Kamiennej Góry, podwodnymi przejściami dostawały się do swoich domów wybudowanych w ciemnym wnętrzu bazaltowego garbu. Przedostawały się na niewielki cmentarz żołnierzy radzieckich – podziemnymi korytarzami i bardzo to możliwe, że zajęły trumny, usunąwszy z nich najpierw radzieckich żołnierzy, bo kiedy coś w Kamiennej Górze pękło i spadła do wody murowana skocznia na basenie wieńczącym ów miejski garb, otworzyło się kilka mogił i przez szerokie na palec szpary w wiekach trumien widać było coś czarnego, pierzastego, szedł od tego ziąb i smród.”

Ślepe Oko (dzisiaj zwane Kociołkiem) jednakże wciąż przyciągało Kazika i jego kolegów, jak Janka Rutkowskiego⁵, zamieszkałego wówczas na ulicy Hanki Sawickiej 2 (dzisiaj ul. Strzelecka, to także i mój pierwszy meldunek po urodzeniu):

„Nie jeden raz wymykałem się z domu i biegliśmy z Jankiem Rutkowskim na Kamienną Górę i zatrzymywaliśmy się nad stawem z wodą gęstą, burą i zakrzepłą. „Patrz!” – Janek stłumił krzyk i rzucił kamień w wodę. Został na tafli, jakby od spodu spoczywał na niewidocznej dłoni. Krzyknąłem ze zgrozy. Teraz ja! Rzuciłem, specjalnie wybrany płaski kawałek bazaltu, Woda przyjęła go i zamknęła się nad nim z łapczywym mlaśnięciem.

Nic mi nie powie. Coś wie, ale wie dla siebie”.

Gdy Kazik mieszkał na ulicy Łąkowej (obecnie Zaułek) poznał mieszkającego w tym samym budynku Niemca, Oskara Hampla, który pozostał w Lubaniu jako niezbędny dla miasta specjalista w gazowni miejskiej. Do 1945 roku mieszkał na Am Steinberg czyli dzisiejszej Alei Kombatantów, po wojnie przesiedlony na Łąkową 3 (dziś Zaułek, budynek wyburzony), gdzie poznał młodego Kazika. Jego mieszkanie na Am Steinberg zajął komunista, nowy dyrektor gazowni Brunon Tartakower. W nie wyjaśnionych okolicznościach Niemiec zmarł z powodu ulatniającego się gazu w mieszkaniu i to w dzień śmierci Józefa Stalina czyli 5 marca 1953 roku. Śmierć była o tyle dziwna, gdyż Hampel powtarzał:

„- Gaz, wdychany, zabija, stąd też nie wolno władzy nad nim oddać w niefachowe ręce.”

Na prośbę Kazika, którego nurtowała tajemnica Ślepego Oka, na kilka lat przed śmiercią, w końcu lat 40., zabrał go do Kociołka na Kamiennej Górze:

„Stanęliśmy nad Ślepym Okiem, nieruchomo wpatrzonym w niebo zaciągnięte kłębiastymi chmurami.

Niestety nie zdążyłem porozmawiać z Feliksem Netzem na temat Ślepego Oka i tajemniczych schodów do podziemi. Udało mi się jednak za pośrednictwem Beaty Netz, żony Feliksa, przesłać pytanie w tej sprawie Janowi Robinsonowi, mieszkującemu w Hajfie w Izraelu, niestety bez odpowiedzi…

Po kilkudziesięciu latach od tego wydarzenia, w 2011 roku odnalazłem w Archiwum Państwowym w Lubaniu kalkę techniczną z 1944 roku z projektem budowy sztolni pod Kamienną Górą. Na rysunku jeden z tuneli miał wychodzić… przy oczku wodnym w Kociołku. Próby dotarcia do niego jednak okazały się daremne. Czyżby w okresie powojennym krążyły wśród osadników opowieści, zaczerpnięte od jeszcze mieszkających tutaj Niemców, iż były próby drążenia tunelu od strony Ślepego Oka? Zapewne tak i stąd wątek ten utrwalił się w pamięci Feliksa Netza, a następnie został przelany na karty powieści.

Feliks Netz był tak zafascynowany Kamienną Górą, iż w powieści „Urodzony w Święto Zmarłych” przeniósł na jej szczyt wydarzenie, które nigdy nie miało miejsca – przybycie na święto majowe do Lubania prezydenta Bolesława Bieruta. Wspomniany już Jan Robinsohn miał w rzeczywistości spotkać Bieruta na Zlocie Młodych Przodowników w 1952 roku Warszawie⁶. Po powrocie do Lubania, na polanie przed cmentarzem żołnierzy radzieckich, Jan Rutkowski przedstawił całą relację uczniom trzech lubańskich szkół (w powieści kilkuosobowej grupie kolegów i koleżanek):

„- Janek mówił w natchnieniu, słowem precyzyjnym narysował przed nami oblicze Bieruta, odmalował brzmienie jego głosu, ciepło bijące od jego postaci, grację ruchu. Mówił jak czarodziej. Uwodził jak szaman. Słuchano go w ekstazie….”.

Jan Rutkowski mówił na tyle realistycznie, iż młody Kazik/Feliks wyobraził sobie, iż Bolesław Bierut znalazł się na wiecu politycznym na Kamiennej Górze:

„Działo się to na Kamiennej Górze, niedaleko basenu, lecz, co ważniejsze, w pobliżu cmentarza żołnierzy radzieckich. (…) Niebo nad Kamienną Górą opuściło się znacznie, jakby chciało dobrze widzieć to, co się na niej dzieje, i słyszeć to, co jest wypowiadane…” ⁷.

– Wielka praca jest przed nami! Głos Bolesława Bieruta uderzył niczym ciężki młot w nisko sklepione, oniemiałe niebo. Uderzenie było tak silne, że poczuł je każdy, jakby młot spadł na głowę każdego z nas, zebranych na Kamiennej Górze. I w tym wspólnym znieczuleniu i jednoczącym nas ogłuszeniu, huknęliśmy zgodnie pieśń szczęśliwą:

Pomimo, iż w 1956 roku Feliks Netz wyjechał na zawsze z Lubania to wielokrotnie do niego powracał, nie tylko w utworach czy myślach, ale także przyjeżdżając tutaj. Co raz częstsze powroty przyszły wraz z wiekiem, gdy Feliks Netz zaczął tęsknić do miejsca z dzieciństwa oraz dobrych znajomych. Od 1997 roku odwiedzał w Lubaniu także kolegę, a z czasem przyjaciela, również artystę (malarza) Janusza Nawrockiego, którego siostra Zosia, chodziła z przyszłym pisarzem do jednej klasy. Oczywiście miejscem spotkań był stok Kamiennej Góry z widokiem na Karkonosze i Góry Izerskie. Tak te odwiedziny wspomina p. Janusz Nawrocki:

„Po latach korespondencji i rozmowach telefonicznych, po raz pierwszy spotkałem się z pisarzem właśnie na Kamiennej Górze. Zorganizowałem spotkanie w piękne sierpniowe popołudnie na mojej działce rekreacyjnej na południowo-wschodnim zboczu. Jako tłumacza literatury węgierskiej powzięliśmy naszego goście gulaszem. Okazało się, że nie mogłem wybrać lepszej scenerii. Pomimo trzynastoletniej różnicy wieku, poczułem się jakbym rozmawiał z kimś, kogo znam od zawsze. Nasza rozmowa (i późniejsze) przeciągały się do późnej nocy. Feliks był wspaniałym, uważnym słuchaczem. Miał fotograficzną pamięć jeśli chodzi o osoby z czasów pobytu w Lubaniu, także w stosunku do miejsc. Nie obeszło się bez spaceru po Kamiennej Górze, gdzie z zadumą stanął pod dębem szypułkowym Franciszka Komendzińskiego, z łezką w oku popatrzył na ruiny basenu, kociołek z jeziorkiem, Zameczek. Oczywiście poszliśmy pod budynek szkoły przy ul. Górnej. Niestety mogliśmy popatrzeć tylko w okna jego klasy na parterze od strony trawersu zbocza. Nie mógł się też nacieszyć widokiem leżących u stóp masywu miejsc z jego dzieciństwa – Księginek, gdzie był jego drugi lubański adres przy ulicy Stawowej 13 i następny przy Leśnej 64 (ob. Kościuszki 17), gdzie stoi domek, w którym spędził, jak sam powiedział, najlepsze młodzieńcze chwile. Pamiętam słowa, które wypowiedział, patrząc w dal, gdy oczy mu się zeszkliły:

Po raz ostatni Feliks Netz gościł w Lubaniu w 2013 roku. Niestety dwa lata później zmarł w Katowicach. Tak opisał na moją prośbę te dwa ostatnie lata wspomniany już Janusz Nawrocki:

„Cieszyłem się z przyjaźni tego znakomitego twórcy, skromnego i dobrego człowieka. Zawsze wypytywał o Lubań, miasto dzieciństwa i młodości. Podczas ostatniego pobytu w Lubaniu, w 2013 roku, w wywiadzie dla TV Komsat użył sformułowania:

– da dobry Bóg, abyśmy jeszcze spotkali się na Twojej łączce na zboczu Kamiennej Góry”.

  Feliks Netz na tle pomnika przyrody jawora „Franciszek Komendziński”. Zbiory J. Nawrockiego.

Śmierć Feliksa Netza jednak nie zakończyła jego związku z Lubaniem. Janusz Nawrocki nie pozwolił o nim zapomnieć mieszkańcom miasta. Najpierw w czerwcu 2016 roku odsłonięto tablicę pamiątkową obok budynku przy ulicy Kościuszki 17, gdzie codziennie z okien spoglądał na Kamienną Górę i gdzie napisał swoją pierwszą powieść „Popieliszcze”. Ale na tym nie koniec, Janusz Nawrocki na tyle skutecznie i barwnie snuł opowieści o tej wybitnej dla Lubania postaci, iż zachęcił radnych miasta, aby plac przy ratuszu miejskim nazwać imieniem pisarza, co stało się w październiku 2018 roku. W ten sposób Feliks Netz na trwałe wpisał się w historię naszego miasta. Tak, jak kiedyś polonista licealny Ludwik Anioł zaszczepił u nastoletniego Felka miłość do poezji podsuwając do czytania wiersze Siergiusza Jesenina czy Józefa Czechowicza, tak być może współcześni poloniści to samo zrobią prezentując młodzieży utwory Feliksa Netza. W jednym z ostatnich spotkań z mieszkańcami Lubania, Feliks Netz powiedział:

Niewątpliwie powulkaniczna Kamienna Góra odcisnęła swe piętno na Feliksie Netzu. Po nim były kolejne roczniki uczniów, dla których wzgórze było miejscem zabaw, poznawania przyrody, ale i wagarów czy pierwszych miłości. Słuchając bezpośrednio czy czytając wspomnienia starszych pokoleń lubanian można odnieść wrażenie, że to Czarodziejska Góra. Zawsze wyłania się w ich wspomnieniach jej pozytywny obraz, nawet jeśli były to czasem wizyty wymuszone, jak choćby pochody majowe czy capstrzyki na cmentarzu żołnierzy radzieckich. Także i mnie „dopadło” to zafascynowanie Kamienną, ale nie mogło być inaczej, gdyż uczyłem się w Szkole Podstawowej nr 3 na ulicy Hanki Sawickiej, mieszkałem na ulicach Strzeleckiej, Mickiewicza i Gajowej (M.Buczka), spędzając każdy wolny czas, czy to latem czy zimą na jej stokach. Bez wątpienia Góra rzuci urok jeszcze na wiele następnych pokoleń, które będą jak Feliks Netz wracać ze wspomnieniami i łezką w oku na jej czarno-zielone zbocza.