Zanim przejdę do opisu walk związanych z ekspansją turecką na Bałkanach, a następnie także w krajach naddunajskich wspomnę, iż w pamięci mieszkańców Dolnego Śląska i Czech pozostały spustoszenia jakie dokonały inne egzotyczne hordy, a mianowicie zagony najeźdźców mongolskich w 1241 roku. To właśnie w tym roku, 9 kwietnia miała miejsce bitwa pod Legnicą, w której życie straciło wielu mieszkańców Dolnego Śląska, w tym sam książę Henryk Pobożny. W ten sposób została złamana potęga Piastów Śląskich, także nad Kwisą. Nawet w kronikach sąsiedniego Nowogrodźca znajduje się legenda, a być może wspomnienie prawdziwej historii, iż na krótko przed bitwą legnicką pojmano pod miastem szpiega tatarskiego, którego poddano torturom, a następnie zgładzono. W tym czasie siły sprzymierzonego króla czeskiego Wacława (ks. Henryk był jego szwagrem) stacjonowały dzień drogi od bitwy, w pobliżu granic Śląska, według jednych na przedpolu Sudetów, według innych, że gdzieś pomiędzy Lubaniem a Zgorzelcem. I znowu według niektórych historyków, po zwycięskiej bitwie, w końcu kwietnia 1241 roku niewielkie oddziały mongolskie miały ponoć dla zmylenia przeciwnika ruszyć na Górne Łużyce, dzięki czemu zmyliły i odciągnęły wojska króla Wacława w kierunku Miśni (7 maja był w twierdzy Konigstein nad Łabą), a w tym czasie główne siły mongolskie wtargnęły bez walk na Morawy i dalej na Węgry. Tradycja udziału w bitwie pod Legnicą zachowała się wśród rodziny von Nostitz, właścicieli kilku wsi wokół Lubania. Otóż należeli oni do tzw. „Vettern von Wahlstatt” czyli „kuzynów spod Legnickiego Pola” – było to sześć rodów, które nawiązywały w swoich dziejach rodowych do udziału ich przodków w tej bitwie i do przetrwania po niej zaledwie po jednym potomku męskim z każdego z rodów.

Wracając jednak do kwestii tureckiej. Wydaje się, iż Lubań tak odległy od Bałkanów i Węgier nie został w żaden sposób dotknięty wojnami prowadzonymi z Turcją. Było jednak odwrotnie. Lubańscy mieszczanie mieli swój udział w kilku wojnach z Turcją, jak chociażby w I wojnie 1525-41, w tym w obronie Wiednia w 1529 roku. Według nie potwierdzonego źródła, przedstawionego na początku XVII wieku przez cesarskiego kronikarza, o niestety dość wątpliwej reputacji, pochodzącego z Lubania – Abrahama Hossemanna, na prośbę króla Ferdynanda i dowódcy polowego elektora Fryderyka II stawiło się pod Wiedniem wielu rycerzy, w tym dwaj rycerze z okolic Lubania – Melchior von Nostitz, a także Siegmund von Gersdorf. Podczas tej pierwszej wojny z Turcją miasta górnołużyckie niejednokrotnie były wzywane przez królów do udzielenia pomocy. Chociażby w 1522 roku król Ludwig zażądał od Sześciu Miast amunicji i żołnierzy, w 1525 roku miasto oddało królowi swoją armatę oraz 30 kul i proch do niej (na pamiątkę w 1540 roku tę scenę namalowano wewnątrz nowego ratusza). Podczas oblężenia Wiednia w 1529 roku codziennie bił dzwon na wieży kościelnej, a gdy następowało jego uderzenie mieszkańcy w tym czasie musieli padać na kolana i modlić się o zwycięstwo, dlatego też zwano go „dzwonem tureckim” (Türckenglocke). Po 24 dniach Turcy odstąpili od oblężenia.

W 1532 roku król zażądał od miast górnołużyckich 350 piechurów, w tym 24 z Lubania i 4 konnych wraz z czterokołowym wozem wojskowym. W 1534 i 1538 Lubań musiał wpłacić do kasy królewskiej znaczne sumy na poczet wojen tureckich. W nagrodę w 1540 roku w podzięce za udział w wojnie zostało z królewskiego skarbca sfinansowane pomalowanie nowego ratusza w Lubaniu, którego budowa rozpoczęła się rok wcześniej.

W ostatnim roku I wojny turecko-austriackiej, w 1541 roku mieszczanie Lubania wystąpili do króla o nadanie nowego herbu, ofiarowując w zamian dalszą pomoc w wojnie przeciw Turcji. Król Ferdynand nadał miastu nowy przywilej herbowy (w ratuszu w sali ślubów znajduje się na zworniku sklepienia herb jeszcze sprzed zmiany) oraz dał miastu możliwość używania czerwonej pieczęci. Tak na marginesie czasem czerwony kolor z herbu i flagi Lubania określa się mianem „czerwieni tureckiej” (czerwony barwnik wytwarzany z marzany barwierskiej uprawianej nad lubańskimi młynówkami i Kwisą). Rok później, w 1542 roku, ku pokrzepieniu do walki z Turkami Małgorzata von Zedlitz, przeorysza klasztoru magdalenek w Nowogrodźcu zobowiązała mieszczan i mieszkańców wsi klasztornych do udziału w specjalnym nabożeństwie w południe na dźwięk dzwonów.

Abraham Hossman w 1612 roku przytoczył także wzmiankę jaką znalazł podobno w księgach w klasztorze w Lubomierzu, iż niejaki Sigmund von Gersdorf (na marginesie nieznany z innych kronik) miał być przez okres 13 lat przed pierwszym oblężeniem Wiednia (1529), dowódcą obrony Wiednia (Stadt- und Burghauptmann). Miała ponoć mu w tym pomóc znajomość tego typu umocnień w Lubaniu. Zygmunt miał jednakże zginąć od pocisku już podczas pierwszego natarcia Turków i został pochowany w katedrze Św. Stefana w Wiedniu. Niestety, ale inne, bardziej wiarygodne przekazy nie znają takiego dowódcy. Najbliżej Lubania w tym okresie mieszkał Siegsmund von Gerdorf z Gerlachsheim (Grabieszyc). Już jego ojciec, też o takim imieniu, miał w 1428 roku walczyć przeciwko husytom. Siegsmund z Grabieszyc posiadał wraz z bratem Fabianem jeszcze wieś Günthersdorf (Godzieszów), którą sprzedał w 1515 roku (ich siostra owdowiała i zmarła w Nysie). Od tej pory słuch o nim ginie, choć pozostawił potomków. Niestety więcej danych o nim się nie zachowało, może więc to był legendarny nadzorca murów Wiednia?

Również w przypadku wspomnianego Melchiora von Nostitz zachodzi wielkie prawdopodobieństwo pomyłki Hossmanna. W tym okresie Melchior von Nostitz jest znany (ojciec i syn o tym samym imieniu, pierwszy zmarł 1513, drugi 1541), ale z okolic Lubinia (auf Ransen und Dammitsch – Ręszów i Dębiec), być może więc kronikarz błędnie odczytał Lubin (Luben) jako Lubań?

Pomimo, iż Lubań był daleko od wydarzeń nad Dunajem to docierały tutaj odgłosy tej wojny, także w postaci branek. W 1679 roku Johann von Uchtritz (mąż Elisabeth Eleonore von Nostitz, córki Johanna Hartwiga z Radostowa) właściciel Łagowa nad Kwisą, który brał udział w jakiś potyczkach na granicy z Turcją, przywiózł Turczynkę. Została ona ochrzczona w kościele w Nawojowie Łużyckim. Po chrzcinach kobieta została podarowana pani von Braun z Sobótki (Zobten), gdzie miała zostać pokojówką. Ciekawa wzmianka o czasach V wojny z Turcją pochodzi z 1682 roku, a więc na rok przed kluczową bitwą pod Wiedniem. Wówczas do Lubania przywieziono młodą Turczynkę i 14 czerwca w kościele parafialnym Św. Trójcy została ochrzczona przez pastora Muscoviusa (potem zawieziono ją do Lwówka Śląskiego).

16 lipca 1683 król Johan Georg III zatwierdził miastu wszystkie przywileje, zapewne w celu zachęcenia mieszczan do pomocy w właśnie rozpoczętej kolejnej, V wojnie z Turcją. W tym samym roku wzmocniono mury wokół miasta, a przed bramami ustawiono mosty zwodzone. W sierpniu w Lehmgruben (dawna kopalnia iłów przy ul. Izerskiej) przed Bramą Bracką przeprowadzono szkolenie strzeleckie i musztrę wśród mieszczan. Podczas bitwy po Wiedniem lubańscy wojacy służyli pod komendą wspomnianego księcia elektora (Kurfürst) Johanna Georga von Sachsen, który ruszył na pomoc cesarzowi wraz z 10. tysięczną armią. Po bitwie pod Wiedniem, w październiku na kwaterunek do Lubania przybyło 130 wojaków pod dowództwem kapitana von Kyau, którzy brali udział w bitwie. Wśród nich było wielu rannych.

Z przedstawionych wyżej opisów wynika, iż mieszczanie XVI-XVII-wiecznego Lubania czuli z jednej strony trwogę przed janczarami tureckimi, z drugiej strony ten strach napędzał ich do aktywnego wspierania działań wojennych na południu, a także do przygotowań do obrony Lubania poprzez szkolenia mieszczan w obsłudze broni (zapewne w większości członków gildii strzeleckiej) oraz do wzmacniania systemu obronnego miasta. Odsiecz Wiedeńska polskiego króla Jana III Sobieskiego jednakże skutecznie odparła tureckie zamysły opanowania Europy.

Autor: Tomasz Bernacki