Biuro przepustek ŁB WOP w Lubaniu

Każdego roku w dniu 10 czerwca, rezerwiści nieistniejących Wojsk Ochrony Pogranicza obchodzą swoje święto. Mając na uwadze to, że Lubań do 1991 r. był garnizonem WOP, bowiem  stacjonowała tutaj Łużycka Brygada WOP, w ramach naszego cyklu „Weekend z historią”, chcemy przybliżyć państwu historię jednostki i w ten sposób złożyć hołd jej żołnierzom, którzy niejednokrotnie z narażeniem własnego zdrowia i życia chronili granicę państwową na południowo – zachodniej rubieży Rzeczpospolitej.

Powołanie Wojsk Ochrony Pogranicza

13 września 1945 r. ukazał się rozkaz Naczelnego Dowódcy WP powołujący do życia Wojska Ochrony Pogranicza. Instancją tych wojsk był Departament WOP podporządkowany I wiceministrowi Obrony Narodowej. Przy Dowództwach Okręgów Wojskowych utworzono Wydziały WOP, którym podlegały Oddziały WOP, a te nadzorowały komendy WOP i strażnice, stanowiące najmniejsze jednostki organizacyjne formacji. Podczas swojej 46-letniej historii istnienia WOP wielokrotnie zmieniał podległość strukturalno-służbową, przechodząc z podległości Ministerstwa Obrony Narodowej poprzez Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i odwrotnie, by w od 1972 roku ostatecznie pozostać w podległości MSW –  tzw. jednostki wojsk wewnętrznych (obok Nadwiślańskich Jednostek Wojskowych), jako formacja wojskowa. Żołnierzy WOP obowiązywały te same regulaminy i przepisy ubiorcze, co pozostałych żołnierzy Sił Zbrojnych PRL.

Defilada pododdziałów ŁB WOP w latach 80-tych XX w. Defiladę prowadzi ppłk Czesław Badowski 

Powstanie jednostki WOP w Lubaniu 

W pierwszych tygodniach po zakończeniu II wojny światowej jednostki 2 Armii Wojska Polskiego, które w kwietniu i maju 1945 r. brały udział w walkach na Górnych Łużycach i w Czechach, otrzymały zadanie ochrony zachodnich i południowo-zachodnich granic Polski. Na mocy rozkazu generała Karola Świerczewskiego nr 18 z dnia 27 maja 1945 r. 7 Dywizja Piechoty miała zabezpieczyć granicę na Nysie Łużyckiej od Łęknicy do Kopaczowa koło Bogatyni, zaś 8 Dywizja Piechoty miała strzec granicy polsko-czechosłowackiej pomiędzy Kopaczowem a Łomnicą pod Jelenią Górą. Od lipca 7 DP, której sztab rozlokował się w Lubaniu, otrzymała rozkaz chronienia nie tylko granicy wzdłuż Nysy Łużyckiej (od Pieńska do Kopaczowa), ale również odcinka granicy południowej od Bogatyni aż do Karpacza. Jednakże jednostki frontowe, a taką była 7 DP, krótko pełniły służbę graniczną. 

Patrol WOP

Schemat dyslokacji WOP w kraju

Tworzenie 1 Oddziału Ochrony Pogranicza z miejscem stałej dyslokacji w Lubaniu w poniemieckich koszarach przy ul. Wojska Polskiego 2,  odbyło się stosunkowo sprawnie i szybko. Już na przełomie października i listopada 1945 r. był on gotowy do przejęcia granicy od miejscowości Zasieki nad Nysą Łużycką, leżącej naprzeciw niemieckiego miasta Forst, do Granicznych Bud w powiecie Jelenia Góra. 1 Oddział zabezpieczał zatem granicę ochranianą dotychczas przez 11 DP i 7 DP. W szeregach WOP-u znalazło się wielu weteranów z 2 Armii WP (m.in. z 7 DP) oraz żołnierzy przedwojennych formacji – Korpusu Ochrony Pogranicza i Straży Granicznej. W Lubaniu jednym ze współorganizatorów 1 Oddziału był dawny oficer KOP-u, major Stefan Turno-Ornowski, który później pełnił funkcję Burmistrza Miasta Lubań. Pierwotnie 1 Oddział Ochrony Pogranicza liczył ponad 2 500 żołnierzy, a dowódcą został podpułkownik Walerian Kuczyński. Sztab przez pierwsze pół roku nie stacjonował nie Lubaniu, lecz w Sulikowie. 

Uroczystości w ŁB WOP. Oficer prowadzący uroczystość to ppłk Czesław Badowski

Oddział otrzymał następujący skład organizacyjny:

1. Dowództwo, sztab i pododdziały przysztabowe.
2. Grupa Manewrowa (175 żołnierzy)
3. 1. Komenda Odcinka Szklarska Poręba i 5 strażnic.
4. 2. Komenda Odcinka Leśna i 5 strażnic.
5. 3. Komenda Odcinka Bogatynia i 5 strażnic.
6. 4. Komenda Odcinka Lasowa (obecnie Lasów koło Zgorzelca) i 5 strażnic.
7. 5. Komenda Odcinka Tuplice i 5 strażnic.
8. Przejściowe Punkty Kontrolne: Zgorzelec, Kaławsk (obecnie Węgliniec), Tuplice i Trzebiel.

Kompania honorowa ŁB WOP na ulicach Lubania

Walki z UPA i Werwolfem

Wymieniona powyżej Grupa Manewrowa od kwietnia do października 1946 r. walczyła pod dowództwem kapitana Antoniego Skwarczewskiego z Ukraińską Powstańczą Armią w rejonie Sanoka i Zagórza. W trakcie tych walk poległ podporucznik Mieczysław Borowik i szeregowy Józef Glein.

Żołnierze z Grupy Manewrowej i Zwiadu WOP z Lubania, wykonywali szereg niebezpiecznych zadań na Łużycach i w innych częściach Dolnego Śląska. Między innymi 17 kwietnia 1946 r. doszło do likwidacji w Biedrzychowicach koło Olszyny (ok. 13 km od Lubania), sztabu dużego zgrupowania organizacji pohitlerowskiego podziemia Werwolf. Aresztowano 25 SS-manów i gestapowców oraz ich współpracowników, rekrutujących się z niemieckich mieszkańców Biedrzychowic i Olszyny. Ich ludzie mordowali przedstawicieli administracji polskiej oraz Niemców których uznawali za kolaborantów w: Powiecie Lubańskim, Powiecie Lwóweckim i Powiecie Bolesławieckim.

Skonfiskowano ponad 30 sztuk broni i dużą ilość amunicji, środki łączności i sprzęt szpiegowski.W toku prowadzonego śledztwa okazało się, że aresztowani hitlerowcy to trzon dowództwa dolnośląskiego Werwolfu. Ich zatrzymanie, doprowadziło do kolejnych likwidacji band tej organizacji. Lubańscy wopiści później zlikwidowali m.in. oddziały w: Zgorzelcu, Lubaniu, Bolesławcu i Lwówku Ślaskim. 

Z kolei w sierpniu tego samego roku, w okolicach Zgorzelca zatrzymano oddział Werwolfu, który próbował przekroczyć granicę do Polski w celu przemycenia broni i amunicji dla walczących z Wojskiem Polskim i Milicją band tej organizacji.

Pogranicznicy od pierwszych dni pełnienia służby aktywnie włączali się w zagospodarowywanie ziem nad Kwisą i Nysą Łużycką. Udzielali pomocy osiedlającym się tutaj repatriantom z Kresów Wschodnich oraz osadnikom wojskowym. Pomagali również w organizowaniu administracji państwowej. Jednostka w Lubaniu przechodziła częste reorganizacje. W latach 1946 -1958 jednostka nosiła miano: 8 Brygady Wojsk Ochrony Pogranicza, a w latach 1958-1976 8 Łużyckiej Brygady Wojsk Ochrony Pogranicza. Od roku 1976 aż do rozformowania brygady w 1991 r. obowiązywała ją nazwa: Łużycka Brygada Wojsk Ochrony Pogranicza. W latach 1948-1950 utworzono 7 nowych strażnic, m.in. w Grabiszycach, Kozikach, Pieńsku i Toporowie. W latach 1950-1956 w składzie brygady znajdowały się:

• 81. Batalion WOP Szklarska Poręba (5 strażnic),
• 82. Batalion WOP Leśna (5 strażnic),
• 83. Batalion WOP Bogatynia (7 strażnic),
• 84. Batalion WOP Zgorzelec (8 strażnic),
• 6 Granicznych Placówek Kontrolnych.

Ostatni dowódca ŁB WOP płk dypl. Józef Galicki dekoruje odznaczeniami żołnierzy jednostki podczas Święta Wojska Polskiego w roku 1989.

W 1956 r. rozformowano 82. Batalion WOP Leśna podporządkowując strażnice brygadzie. Powstały w jego miejsce 82. Batalion Lubań został rozwiązany już w 1959 r. W 1976 r. podobny los spotkał 83. Batalion WOP Bogatynia i 84. Batalion Zgorzelec. Ten ostatni odtworzono w stanie wojennym, natomiast nie powiodła się próba odtworzenia batalionu w Lubaniu. W 1989 r. w związku z likwidacją Lubuskiej Brygady WOP, Łużycka Brygada WOP przejęła do ochrony znaczny odcinek granicy na Nysie Łużyckiej, na terenie ówczesnego Województwa Zielonogórskiego. Liczba Granicznych Placówek Kontrolnych wzrosła do 9. 

• podpułkownik Walerian Kuczyński (1945-1946)
• pułkownik Włodzimierz Gordzijewski (1946-1947)
• podpułkownik Eugeniusz Buchwafow (1947-1952)
• podpułkownik Stanisław Bański (1952-1956)
• podpułkownik Roman Wasilkowski (1956-1960)
• pułkownik Henryk Chmielak (1960-1971)
• pułkownik Ryszard Łopusiewicz (1971-1977)
• pułkownik Ryszard Bartoszewicz (1977-1978)
• pułkownik Roman Sokólski (1978-1984)
• pułkownik Józef Galicki (1984-1991)

Pierwszy dowódca jednostki WOP w Lubaniu ppłk Walerian Kuczyński 

Ostatni dowódca ŁB WOP w Lubaniu płk dypl. Józef Galicki

Sztandary jednostki

1. Oddział Ochrony Pogranicza w Lubaniu jako nowo sformowana jednostka nie posiadał własnego sztandaru. 30 września 1946 r. Powiatowa Rada Narodowa w Lubaniu podjęła stosowną uchwałę. Podkreślono w niej, że: „Za rok pobytu w Lubaniu 1. Łużycki Oddział WOP, swoją ofiarną służbę i szeroką pomocą udzielaną ludności cywilnej zdobył sobie zaufanie, sympatię i miłość społeczeństwa polskiego naszego pogranicznego powiatu. Ludność polska widzi w swoim wojsku symbol siły, ostoję ładu, bezpieczeństwa, gwarancje niepodległości i zdobyczy demokratycznych”. Uroczystość wręczenia sztandaru odbyła się 25 maja 1947 r. w obecności wiceministra resortu obrony narodowej generała dywizji Mariana Spychalskiego. W 1963 r. społeczeństwo ziemi lubańskiej ufundowało brygadzie nowy sztandar. Aktu wręczenia podczas uroczystości na Kamiennej Górze 12 maja 1963 r. dokonał dowódca WOP generał brygady Eugeniusz Dostojewski. 

Dowódca Łużyckiej Brygady WOP, pułkownik Roman Sokólski w obecności pocztu sztandarowego jednostki wita się z kompanią honorową brygady podczas obchodów Dnia Zwycięstwa w 1980 roku.

Orkiestra Łużyckiej Brygady WOP

Została utworzona tuż po powołaniu ŁB WOP. Miała status kompanii, choć stanem osobowym była znacznie mniej liczna. Do głównych jej zadań należało krzewienie kultury muzycznej wśród żołnierzy oraz społeczeństwa, przede wszystkim z terenów pogranicza zabezpieczanych przez ŁB WOP, oraz upowszechnianie muzyki wojskowej i regionalnej w Lubaniu. W ramach orkiestry działał zespół muzyki tanecznej, który obsługiwał imprezy z okazji różnych świąt resortowych, państwowych oraz imprezy okolicznościowe oraz band który z kolei obsługiwał okolicznościowe imprezy i potańcówki organizowane w kasynie lubańskiego garnizonu. Rocznie orkiestra dawała kilkadziesiąt koncertów. Muzycy ŁB WOP koncertowali w całym kraju. Orkiestra składała się z żołnierzy zawodowych oraz żołnierzy zasadniczej służby wojskowej. Z dniem 16 maja 1991 roku Orkiestra ŁB WOP została przekształcona w Orkiestrę Łużyckiego Oddziału Straży Granicznej. Jej ostatnim szefem i kapelmistrzem był lubański muzyk, dyrygent i obecnie kapelmistrz Orkiestry Drozd Bend. Warto przy okazji podkreślić, że w orkiestrze grał znany regionalista i historyk Stanisław Leszczyński z Leśnej.

Orkiestra ŁB WOP na ulicach Lubania oraz na terenie jednostki przy ul. Wojska Polskiego 2

Ostatni szef orkiestry ŁB WOP Andrzej Drozdowicz (później szef i kapelmistrz orkiestry ŁOSG w Lubaniu)

Rozformowanie Łużyckiej Brygady WOP i powołanie Łużyckiego Oddziału Straży Granicznej

W dniu 12 października 1990 r. ukazała się ustawa dotycząca sformowania Straży Granicznej. 7 miesięcy później, 16 maja 1991 roku na bazie rozformowanej Łużyckiej Brygady WOP w Lubaniu, utworzono Łużycki Oddział Straży Granicznej, który przejął wszelkie zadania związane ochroną granicy państwowej. Pierwszym komendantem ŁOSG został płk dypl. Lechosław Durowicz.

Wideo:

W kronikach Wojsk Ochrony Pogranicza udostępnionych przez Straż Graniczną, natrafiliśmy na film szkoleniowy nakręcony na strażnicy w Pieńsku i w rejonie odpowiedzialności za ochronę granicy 18 Batalionu WOP, który podlegał Łużyckiej Brygadzie Wojsk Ochrony Pogranicza w Lubaniu. Warto również wspomnieć, że jeden z najsłynniejszych bohaterów WOP, który poległ w ochronie granicy państwowej st. szer. Tadeusz Wróbel, służył właśnie na tej strażnicy, a wojskowe szlify zdobywał w Lubaniu w ŁB WOP.

Podczas XXII Festiwalu Piosenki Żołnierskiej w Kołobrzegu w lipcu 1988 r., Elżbieta Wróbel i Adam Wojdak – soliści Centralnego Zespołu Artystycznego Wojska Polskiego, wykonali przepiękny utwór pt. „Na strażnicy”, który jest nieformalnym hymnem Wojsk Ochrony Pogranicza (słowa: Mirosław Łebkowski, muzyka: Edward Olearczyk).

Oprac. Sławomir Piguła

Data publikacji 10.06.2023 r.