Historia na weekend: Lubański cech garncarzy. Część 1
W dawnym Lubaniu istniał duży i prężnie funkcjonujący cech garncarzy. Znany, lubański regionalista Tomasz Bernacki postanowił przedstawić niezwykle ciekawą historię tej dziedziny rzemieślnictwa w naszym mieście, m.in w oparciu o wiedzę jaką na temat lubańskich garncarzy i zdunów podał w roku 1935 lubański historyk i badacz dziejów Lubania Paul Plüschke oraz informacje jakimi w tej kwestii dysponuje Grzegorz Jaworski z lubańskiego Muzeum Regionalnego.
Lubański cech garncarzy. Część 1
19 września br., z okazji Europejskich Dni Dziedzictwa, lubańskie Muzeum Regionalne zorganizowało spacer historyczny śladami dawnych lubańskich garncarzy. Zainteresowanych oprowadzał archeolog Grzegorz Jaworski.

Fragment kafla piecowego z herbem Lubania ze zb. Muzeum Regionalnego, odnaleziony na stanowisku archeologicznym przy ul. Piramowicza. Zapewne pochodził z warsztatu Im Grunde i został wykonany w I połowie XVI wieku przez Petera Zeidlera.
![]() |
| Grzegorz Jaworski podczas prezentacji w Muzeum. Trzyma najstarsze fragmenty ceramiki, jakie do tej pory odnaleziono w Lubaniu. Fot. T.Bernacki. |
Ceramika towarzyszy ludności od kilku tysięcy lat. Na Dolnym Śląsku i Górnych Łużycach odnajdujemy jej najstarsze znaleziska sprzed około 3 tysięcy lat p.n.e. W dzielnicy Lubania, w Uniegoszczy, na Harcerskiej Górze odnaleziono fragmenty ceramiki kultury łużyckiej z epoki brązu, podobnie w sąsiednim Nawojowie Śląskim.
![]() |
| Ceramika kultury łużyckiej ze stanowiska w Nawojowie Śląskim. Muzeum Regionalne w Lubaniu. Fot.T.Bernacki |
W okresie wczesnego średniowiecza, około VII wieku n.e. na tereny zachodniego Dolnego Śląska przybyła ludność słowiańska. Początkowo naczynia wyrabiano dość prymitywnie, bez użycia koła garncarskiego. W wieku VIII-IX nastąpiło pod wpływem zachodnich wzorców udoskonalenie produkcji naczyń poprzez użycie do ich toczenia koła garncarskiego. Ceramika ta charakteryzowała się dużą starannością wykonania, naczynia dwustożkowane, z wyraźnym załomem brzuźcca, powyżej którego znajdują się głębokie, równoległe żłobki. Ceramika ta została nazwana typem Tornow od miejscowości na Dolnych Łużycach. Wzdłuż rzek sięgała ona także w kierunku Górnych Łużyc. W rejonie Żytawy, Zgorzelca wpływy dochodziły zwłaszcza z kręgu czeskiego i zachodniego. Ceramikę słowiańską odkryto na wielu stanowiskach w naszym regionie, chociażby na grodzisku Łagów z IX-XI wieku (obecnie część Nawojowa Śląskiego) – ceramika średnioziarnista, grubościenna, schudzona domieszką piasku, z charakterystycznymi liniami falistymi oraz ornamentem grzebykowym. Ceramikę z IX-XI wieku tj. urny, odkryto także w kurhanach w Białogórzu (fragmenty ceramiki z IX-XI wieku).
![]() |
| Fragmenty ceramiki słowiańskiej z IX-XI wieku z grodziska w Łagowie. Fot.P.Zawadzki. |
![]() |
| Fragmenty ceramiki z cmentarzyska kurhanowego w Białogórzu. Źródło: Fundacja Archeologiczna Archeo. |
W końcu XII wieku, a zwłaszcza w kolejnym XIII wieku, na tereny nad Kwisą zaczęli napływać nowi osadnicy z zachodu, głównie Saksonii i Turyngii. Rolnicy otrzymywali łany na zakładanie swoich domostw, a rzemieślnicy działki w miastach. Niewątpliwie wytwarzaniem naczyń zajmowano się zarówno na wsiach jak i w samym Lubaniu, jednakże jurydyka miejska szybko przypisała ten przywilej wyłącznie dla mieszczan. W Lubaniu jak do tej pory najstarsze fragmenty naczyń ceramicznych tzw. wczesnośredniowiecznych, ale z jej najpóźniejszej, ostatniej fazy, odnaleziono podczas prac wykopaliskowych w 2022 roku przy ulicy Starej. Archeolog Grzegorz Jaworski datuje je na pierwszą połowę XIII wieku, a być może nawet na jej pierwsze ćwierćwiecze. Był to już schyłek tego typu ceramiki, toczona już na kole, ale jeszcze wypalana była w kopcach ziemnych, glina była odchudzana poprzez dodanie do niej piasku. W wyniku wypalania tlenowego otrzymywano przeważnie ceramikę barwy jasnobrązowej. Stanowisko znajdowało się bezpośrednio po wewnętrznej stronie muru obronnego (na zapleczu dawnych budynków przy ulicy Stockgasse 2 i 3), na bardzo nisko położonym terenie, niewątpliwie zalewanym przez płynącą obok rzekę Siekierkę (Potok Starolubański). Z uwagi na taką lokalizację trudno ocenić czy pochodzi jeszcze z jakiegoś wiejskiego domostwa nadrzecznego sprzed lokacji miasta czy pochodzi już z okresu lokacji Lubania.
![]() |
| Fragmenty ceramiki wczesnośredniowiecznej ze stanowiska przy ul. Starej. Zbiory Muzeum Regionalne w Lubaniu. Fot.T.Bernacki. |
W okresie średniowiecza w Lubaniu znajdowane są liczne fragmenty ceramiki tzw. szarej lub siwej (tzw. siwaki). Naczynia tego typu miały charakterystyczną ciemną, węglistą barwę. Związane było to z procesem ich wypalania, otóż pod koniec zamykano dopływ powietrza, dorzucano drewna iglastego, żywicznego, na skutek tego dym wnikał w pory gliny, uszczelniając naczynie. Naczynia tego typu nie były szkliwione, choć z uwagi na proces i powlekanie ich popiołem, po wypaleniu miały połyskujący, metaliczny wygląd. Tego typu naczynia produkowano w warsztatach do XV wieku.
![]() |
| Na pierwszym planie naczynie zabarwione na czarno, związane z redukcyjnym wypalaniem. Zbiory Muzeum Regionalne w Lubaniu. Fot.T.Bernacki. |
Jednak w Lubaniu już od późnego XIII i następnego wieku zaczęły dominować piece z dostępem tlenu. Dawało to przy wypale ceramikę o barwach jasnokremowej. Naczynia tego typu znajdowano także w Lubaniu, zwłaszcza z okresu XIV-XV wieku.
![]() |
| Lubańskie naczynia ceramiczne z XIV i XV wieku. Fot. T.Bernacki. |
Od około XV wieku szerzej zaczęto stosować szkliwienie wewnętrzne naczyń w celu utrzymania ich lepszej higieny. W tym celu stosowano polewy ołowiowe, które po wypaleniu stworzyły warstewkę szkliwa. Od renesansu stosowano także szkliwa cynowe (fajansowe), często przy produkcji kafli i luksusowych naczyń stołowych tzw. fajansu. Dzięki dodaniu do polewy ołowiowej tlenków cyny uzyskiwano jasną, białą polewę, na której można było było wykonywać barwne malatury, imitujące chińską porcelanę.
Miejscowi garncarze produkowali przede wszystkim naczynia użytkowe, garnki, talerze, kufle. Część garnków miało także nietypowe zastosowanie, mianowicie służyły do zakopywania w piwnicach budynków części popłodowych (łożysko, pępowina i błony płodowe), prawdopodobnie w celu przebłagania złych mocy. Zwyczaj ten pojawił się w Lubaniu od przełomu XV/XVI wieku, choć wygląda na zwyczaj pogański to jednak był szczególnie zalecany w kazaniach przez niektórych protestanckich kaznodziei, którzy przestrzegali przed zaniechaniem tego obowiązku.
![]() |
| Lubańskie garnki wykorzystywane do celów rytualnych. Wystawa w Muzeum Regionalnym w Lubaniu. |
W początkach XVII wieku w naszym regionie zaczęto wypalać glinę z dodatkiem szamotu lub piasku kwarcowego, w piecach, które uzyskiwały jeszcze wyższą temperaturę, do około 1230-1300 0C. Dzięki temu uzyskiwano brązowe, błyszczące szkliwo. Naczynia kamionkowe tego typu charakteryzowały się dość grubymi ściankami, dzięki temu utrzymywały lepiej temperaturę (niską lub wysoką). Mocne szkliwienie dawało także atut, że naczynia nie przesiąkały zapachem. Były to od tej pory aż po początki XX wieku najpowszechniejsze domowe naczynia użytkowe.
Koniec części 1
W drugiej części autor przedstawi artykuł o lubańskim cechu garncarzy z 1935 roku, napisany przez lubańskiego regionalistę, historyka i rektora lubańskiego gimnazjum Paula Plüschke. Będzie on opatrzony niezbędnymi komentarzami, które ułatwią zrozumienie niektórych pojęć.
C.d.n.
Autor: Tomasz Bernacki

Tomasz Bernacki jest znanym lubańskim regionalistą i badaczem historii Lubania oraz Dolnego Śląska i Górnych Łużyc. Zawodowo pełni funkcję Naczelnika Wydziału Ochrony Środowiska i Gospodarki Przestrzennej Urzędu Miasta Lubań.
Data publikacji: 2026/11/22











Komentarze
Historia na weekend: Lubański cech garncarzy. Część 1 — Brak komentarzy
HTML tags allowed in your comment: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>