Część I. 52 Armia pod Lubaniem

Zbliża się kolejna, już 72 rocznica zmagań wojennych w okolicach Lubania, które w historiografii, jak sądzę, utrwaliły się już pod nazwą Bitwy Lubańskiej. I choć na ten temat powiedziano już sporo, to ciągle jeszcze można natrafić na wiele niespodzianek, zagadek czy ciekawostek związanych z tymi wydarzeniami i nie znanych szerszemu ogółowi. Jedną z takich historii niedopowiedzianych jest rola w walkach pod Lubaniem rosyjskiej ogólnowojskowej 52 Armii. Wbrew powszechnemu mniemaniu, iż w walkach o Lubań brały udział jedynie korpusy pancerne i zmechanizowane 3 Armii Pancernej Gwardii gen. Pawła Rybałki, to właśnie dywizje piechoty 52 Armii gen. Konstantina Korotiejewa od północy i zachodu otoczyły miasto szczelnym kordonem.

Sowiecki moździerz 120 mm (źr. waralbum.ru)

Elitarna jednostka tej armii, osławiona 254 Dywizja Piechoty (największa liczba Bohaterów Związku Sowieckiego) w walkach w okrążeniu w rejonie Gronowa – Przesieczan – Bielawy poniosła ciężkie straty kilkuset zabitych i rannych. Dzięki tym siłom piechoty i jej ofiarom kontratak niemiecki w dniach 1-5 marca 1945 r. załamał się stosunkowo szybko w efekcie znacznie ograniczając zasięg planowanych zdobyczy. Jak się okazuje w świetle już dziś dostępnych materiałów z radzieckich źródeł również w samym Lubaniu walczyły oddziały z 214 Dywizji Piechoty 52 Armii. Tak więc Korotiejew i jego 52 Armia również wraz z podległymi mu jednostkami artylerii, w tym najcięższej jak ciężkie haubice B-4 203mm, czy wyrzutnie rakiet BM-8 i BM-13 tzw. Katiusze, miał duży udział w walkach o nasze miasto. Nawiasem mówiąc obydwaj sowieccy generałowie, frontowcy, Korotiejew i Rybałko niedługo po wojnie cieszyli się życiem. Obydwaj umierają po ciężkich chorobach – gen. Rybałko w wieku zaledwie 54 lat już w 1948r., natomiast gen. Korotiejew w 1953r. przeżywszy 52 lata.

Fot. 1. Gen. płk. Konstantin Korotiejew, d-ca 52 Armii, gen. płk. Paweł Rybałko, d-ca 3 Armii Pancernej Gwardii (źr. wikipedia)

Wiadomo, iż podczas ofensywy przełamanie pozycji wroga i szybkie zdobycze terytorialne będą udziałem armii pancernych i piechoty zmechanizowanej, jednak późniejsze zabezpieczenie rubieży, podciągnięcie jednostek artylerii itp. to już rola armii ogólnowojskowych. Tak było i pod Lubaniem. Korpusy armijne 73 i 78 – z wchodzącymi w ich skład 373, 254, 214 i 31 Dywizjami Piechoty oraz zgrupowanie artylerii z 4 Dywizji 10 Korpusu Artylerii Przełamania Rezerwy Naczelnego Dowództwa zabezpieczyły tyły sił Rybałki tworząc w efekcie solidną rubież obrony na północy i wschodzie miasta za którą po uderzeniu Niemców mogli wycofać się Rosjanie.

Ale w opowieści niniejszej nie zamierzam analizować skrupulatnie działań całej 52 Armii. Chciałbym skupić się jedynie na kilku ciekawych epizodach z walk pod Lubaniem przy okazji prezentując Państwu rzadką i oryginalną broń „królowej bitewnych pól” – artylerii, zastosowaną w boju. Warto poruszyć ten temat ponieważ w obliczu kryzysu pod Lubaniem dowództwo sowieckie sprowadziło w rejon walk oddziały wyposażone w broń najcięższą, która na placu boju miała zapewnić odpowiednią przewagę siły ognia i ostateczny sukces. Jedną z takich jednostek posiadającą w swoim składzie ciężkie moździerze dywizyjne MT-13 kal. 160 mm była 49 Brygada Moździerzy Ciężkich z 4 Dywizji 10 Korpusu Artylerii Przełamania Rezerwy Naczelnego Dowództwa. To los jednego z dywizjonów właśnie tej brygady, osamotnionego na polu walki skutkiem nieoczekiwanego zwrotu sytuacji, ostatecznie dopełnił się kilka kilometrów na północ od Lubania. Wykorzystując skromne bo skromne, ale jednak, materiały z sowieckich archiwów opiszmy jak do tego doszło.

Rozkaz Koniewa: Okopać się!

W dniu 28 lutego 1945 r. w godzinach nocnych do sztabu 52 Armii generała Konstantina Korotiejewa, który zgrupował swoje korpusy armijne (73 i 78) na północ od Lubania, dotarł rozkaz bojowy dowódcy 1 Frontu Ukraińskiego, marszałka Iwana Koniewa.

Fot. 2. Działania 52A i 3 AP Gw na kierunku zgorzeleckim (źr. fai.org.ru)

Wobec nie rokujących powodzenia uporczywych walk i zarysowującym się coraz większym ryzyku poważnych niemieckich działań zaczepnych dowódca frontu nakazywał przejść jednostkom armii do twardej obrony na osiągniętych dotychczas terenach:

(…) Przystąpić niezwłocznie do organizacji twardej obrony. W obszarze obrony armii utworzyć trzy rubieże: dwie wojskowe i trzecią armijną, uzbroić je transzejami i rowami komunikacyjnymi o pełnym profilu. Z przodu i wewnątrz obrony przeprowadzić minowanie i wyposażyć w system inżynieryjnych zapór.

Organizować obronę przeciwpancerną PtOP (z ros. Protiwotankowyj Opornyj Punkt – Przeciwpancerny Punkt Oporu – w.a.) w rejonach dostępnych dla czołgów.

Jednocześnie przeprowadzić uzupełnienia dywizji piechoty, pospiesznie wyremontować uzbrojenie i sprzęt techniczny, przygotować armię do operacji ofensywnych.

Koniew [1]

Fot. 3. Bateria ciężkich moździerzy MT-13 w ulicznych walkach o Berlin (źr. russianarms.ru)

W ślad za rozkazem dowódcy frontu na newralgiczny odcinek obszaru operacyjnego 52 Armii pomiędzy Zgorzelcem i Lubaniem zostają skierowane jednostki artyleryjskie 10 Korpusu Artylerii Przełamania Rezerwy Naczelnego Dowództwa, a więc m.in. 163 Brygada Artylerii Haubic Wielkiej Mocy (haubice samojezdne B-4 kal. 203 mm), 50 Brygada Artylerii Ciężkich Haubic (haubice D-1 kal. 152 mm) czy wreszcie 49 Brygada Moździerzy Ciężkich (ciężkie moździerze MT-13 kal. 160 mm).

Z kolei rozkaz dowódcy 52 Armii generała Korotiejewa precyzował zadania dla kluczowego w naszych rozważaniach 78 Korpusu Armijnego. Największe ruchy wojsk i główny oścień niemieckiego kontrataku skierowany był właśnie w pas działania 78 korpusu pomiędzy Nysą Łużycką, a Kwisą:

78 Korpus Armijny w składzie 373 i 254 dywizje piechoty z 50 brygadą artylerii ciężkich haubic (bez jednego dywizjonu), 490 pułkiem moździerzy, 1322 pułkiem artylerii przeciwpancernej, 49 brygadą moździerzy ciężkich, 36 pułkiem moździerzy gwardii, 106 i 108 batalionami szturmowymi 23 zmechanizowanej brygady szturmowo-inżynieryjnej, zająć twardą obronę na rubieży: 0,5 km na zachód od wzgórza 186,5 (rejon Pieńska – w.a.), wzgórze 207 (rejon Pieńska – w.a.), Dłużyna Dolna, Przesieczany, kolonia Kozi Lasek (rejon Gronowa – w.a.), Gronów, Sławnikowice, Henryków, wzgórze 256,4 (rejon Radogoszczy – w.a.), wzgórze 252,4 (na północ od Lubania – w.a.).

Nie dopuścić do przerwania czołgów i piechoty nieprzyjaciela z kierunku Goerlitz, Lauban. Odpowiedzialny za kontakt z 13 Armią – dowództwo 78 KA. Grupa artylerii korpuśnej – 163 brygada artylerii haubic wielkiej mocy. (…) [1]

Fot. 4. Pozycje PtOP wzdłuż linii frontu na północ od Lubania, w pasie działania 78 Korpusu Armijnego na dzień 17.3.45r. W kołach zaznaczono stanowiska moździerzy, w tym ciężkich MT-13 (źr. pamyat-naroda.ru)

Jak wynika z powyższego bohaterka naszej opowieści 49 Brygada Moździerzy Ciężkich rozlokowana w pasie działania 78 Korpusu Armijnego, obsadziła stanowiska bojowe wzdłuż całej linii frontu od Pieńska aż po Lubań. Dywizjony 1, 2 i 3 przypuszczalnie w sile 24 moździerzy umieszczono w obszarze operacyjnym 254 dywizji piechoty pomiędzy Nawojowem Łużyckim i Gronowem, a 4 dywizjon (8 moździerzy) w pasie 373 dywizji piechoty dalej na zachód, pomiędzy Gronowem i Pieńskiem.

Niestety nie udało mi się ustalić, jak długo dokładnie 49 Brygada Moździerzy Ciężkich przebywała w rejonie Lubania. Raczej na pewno, co potwierdzają dokumenty, jednostka trafiła w rejon operacyjny 52 Armii pomiędzy Zgorzelcem i Lubaniem około 1 marca 1945 r. Po zakończeniu działań bojowych i ustabilizowaniu sytuacji na froncie cała jednostka została podporządkowana dowództwu 254 Dywizji Piechoty i ześrodkowana w rejonie Gierałtowa-Wykrot gdzie również mieścił się wysunięty punkt dowodzenia 254 DP. Następnie tuż przed rozpoczęciem Operacji Berlińskiej, w dniu 14 kwietnia zgodnie z rozkazem dowódcy frontu, 49 BMC przeszła pod rozkazy 13 Armii i została skierowana nad Nysę Łużycką w rejon Trzebiela, z zadaniem nacierania w kierunku Cottbus. W tym okresie brygada liczyła już tylko 28 moździerzy. Pozostała część w postaci do niczego nieprzydatnego już złomu wraz z ciałami poległej obsługi pozostała u stóp wzgórza 316,7, najbardziej wyniosłego wzniesienia urokliwych Sławnikowickich Wzgórz, nieopodal strategicznego odcinka szosy Henryków-Godzieszów. Lubański Las Klasztorny w obszarze którego leży masyw wzniesień, a właściwie jego niewielki fragment stał się miejscem zaciekłych walk i grobem dla kilkudziesięciu ludzkich istnień.

Fot. 5. Lubański Las Klasztorny, w tle po lewej masyw Sławnikowickich Wzgórz (źr. autor)

Fot. 6. Widok na Godzieszów ze wzgórza 316,7

Fot. 7. Las po obydwu stronach szosy stał się grobem kilkudziesięciu ludzkich istnień (źr. autor)

Dziś rośnie tam już młody drzewostan, który nie pamięta tamtych wydarzeń, jednak przesiąknięta krwią ziemia wciąż odkrywa kolejne pamiątki z burzliwych dni początku marca 1945 r.

Fot. 8. Rośnie tam już młody drzewostan … Szczątki moździerza kal. 120 mm (źr. autor)

Fot. 9. Ziemia wciąż odkrywa kolejne pamiątki burzliwych dni … (źr. autor)

Jarosław Ludowski
c.d.n.