Historia zapisana w ziemi

Czytając lubańskie kroniki czy historie miasta niewiele dowiemy się o najstarszych dziejach domu kupieckiego. Nie dlatego, by kronikarze miejscy chcieli przed nami coś zataić, a dlatego, że po prostu najstarsze księgi ławnicze i kroniki miejskie po prostu spłonęły, podczas wojen husyckich, a następnie dwóch wielkich pożarów miasta w 1487 i 1554 roku. Kolejni pisarze miejscy zanotowali z pamięci jedynie dla potomnych najważniejsze wydarzenia z XIII-XV wieku. W takich właśnie sytuacjach najbardziej pomocną gałęzią nauki jest archeologia.

W Lubaniu archeologiczny ślad istnienia sukiennic został odkryty w roku 1974, gdy po rozbiórce resztek zabudowy śródrynkowej zabezpieczono fragmenty średniowiecznych fundamentów sukiennic i późniejszych kamienic. Zasadnicze odpowiedzi na temat ich historii udzieliły jednakże badania archeologiczne z 1991 roku. Były one prowadzone przez Pracownie Konserwacji Zabytków – Pracownię Rewaloryzacji Zespołów Zabytkowych we Wrocławiu. Kierownikiem badań był prof. dr hab. Edmund Małachowicz, a prace w terenie prowadził dr Czesław Lasota i jego współpracownicy J. Burnita i T. Zając. Tym osobom zawdzięczamy odkrycie historii lubańskiego Rynku na nowo.

Odsłonięte fundamenty budynków bloku śródrynkowego (fot. J.Borski).

Po prawej – bazaltowe fundamenty dawnych sukiennic (fot. J.Borski).

Widok od północy – na górze zdjęcia widoczne fundamenty sukiennic (fot. J.Borski).

Widok na wschodnie i południowe fundamenty sukiennic (fot. J.Borski).

Oznaczony obrys fundamentów domu kupieckiego

Archeolodzy wysunęli koncepcję, iż prawdopodobnie początkowo dom kupiecki  był  drewniany, szybko musiał być jednak przebudowany na budynek kamienny (zapewne w I poł. XIV wieku, prawdopodobnie za piastowskiego księcia Henryka Jaworskiego) i właśnie jego ślady odkryto badaniami. Budynek, a także zapewne ściany, były zbudowane z bloków bazaltowych na zaprawie wapiennej. Był on niepodpiwniczony, jednonawowy,  parterowy lub dwukondygnacyjny. O tym, iż mógł być dwukondygnacyjny, według archeologów może świadczyć  budowla określana przed 1945 rokiem mianem Schau (skrócona nazwa od niem. Schaubaude – buda  jarmarczna).

Na rycinach i pocztówkach ukazywany jest  drewniany budynek kramarski doklejony do zachodniej części kamienic śródrynkowych. Jednak w odróżnieniu od pozostałych parterowych bud, posiadał schody na piętro (tzw. Freitreppe).

Prowadziły one do pomieszczenia o charakterze publicznym, pełniącego funkcję hali targowej. Według rektora Plűschke (RuL t. 3), właśnie Schau był centralną budowlą Rynku, wokół której znajdowały się kramy, wg. niego tego typu budynki budowano ponoć do celów suszenia długich płócien (tzw. Trockenbőden).   Z opisu tego wynika więc, iż był on tożsamy z opisywanymi sukiennicami.

Lubański Schau – prowadziły do niego zabudowane schody
przy narożnej kamienicy, z wejściem na pierwsze piętro sukiennic
w latach 30-tych XX wieku.

W początku XVII wieku był on  otoczony już 17 kramami (Kräm-Häuser), z czego 7 od strony nowego ratusza i  10 od  północy.

Trzy fazy rozwoju średniowiecznej zabudowy śródrynkowej (ryc. J. Burnita, 1991).

Sukiennice były wydłużone na osi wschód-zachód, co było zrozumiałe – na kierunku głównego traktu handlowego, prawie na osi ulic Mikołaja oraz Rzeźniczej (Fleischergasse, późniejsza Badergasse, dzisiejsza Stara). Ich wymiary wynosiły około 33,2-33,7×8-8,5 m.

Nie znaleziono śladów podziałów wewnętrznych – kamiennych, w związku z tym, na zasadzie porównań z innymi miastami, można sądzić, iż wewnątrz budynek był podzielony na mniejsze pomieszczenia (tzw. kamery –  Kämmer) za pomocą drewnianych ścianek, w których handlowali kupcy, a także znajdowała się krajalnia oraz postrzygalnia płótna.

Wejścia do sukiennic, a w zasadzie wjazdy, którymi wózkami można było wwieźć towary, znajdowały się tak jak dzisiejsze wejścia, od wschodu i zachodu. Istniały także dodatkowe wejścia dla pieszych, znajdowały się na linii północ-południe, w połowie budynku, miały 1,8 m szerokości. Oba te ciągi komunikacyjne określano mianem przejścia chlebowego (Brodtgang), w związku z tym, iż powstały przy nich kramy chlebowe (na marginesie piękna nazwa, do której warto wrócić, chociażby w postaci stalowego kutego napisu nad tym przejściem zamiast plastykowej reklamy).

Ław chlebowych musiało być sporo wokół starego ratusza, skoro w 1501 rada miasta sprzedała ich aż 24! (każdą za 10 węgierskich guldenów).  Wcześniej podobno płacono za nie czynsz.  Ciekawa wzmianka pochodzi z 1600 roku, gdy wskutek bardzo mroźnego lutego zabrakło chleba w mieście i rada zezwoliła w Rynku na pierwszy wolny jarmark chleba, gdzie przez 5 tygodni mogli sprzedawać bez opłat chleb piekarze z całego Landu. Przejście chlebowe było ogólno-dostępne i zapewne otwarte, skoro w czerwcu 1732 roku zamknięto je drzwiami, aby uniknąć różnych ekscesów.

Dawne „Przejście chlebowe” – odcinek północ-południe,
tzw. Brodtgang (fot. T.Bernacki).

Lubański blok śródrynkowy na przedwojennych planach

początek XVIII wieku

przełom XVIII/XIX wieku

1842 rok

1856 rok

1925 rok – widoczny zarys sukiennic

1940 rok

Badania fundamentów sukiennic wykazały, iż były wykonane z kamienia bazaltowego, ich grubość wynosiła aż 140 cm,  jedynie zostały skorygowane nieco w części wschodniej, w miejscu istniejącej do dziś kamiennej studni

(zadaszona współcześnie budynkiem z podcieniem), gdzie wykonano łęk ceglany nad naruszonym wskutek wykopu gruntem. Wskazuje to, iż studnia istniała już przed budową kamiennych sukiennic. Jest to współcześnie najstarszy widoczny obiekt budowlany Lubania, pochodzący aż z XIII wieku. Studnia powinna więc być szczególnie wyeksponowana, szkoda, iż nie zostało pokazane jej średniowieczne wnętrze (np. przez przeszklenie).

We wczesnym renesansie – zapewne po wielkim pożarze miasta w 1487 roku, nad studnią wykonano budynek (odbudowany – dziś siedziba Łużyckiego Centrum Rozwoju).

Łęki fundamentowe sukiennic i pierwszego murowanego ratusza (I faza) wykonane nad naruszonym gruntem przy studni (fot. J.Borski).

Na marginesie dodam, iż w Rynku istniała jeszcze jedna studnia, która zgodnie z planem rewitalizacji Starego Miasta, miała zostać odtworzona. W pobliżu jej lokalizacji stoi replika słupa pocztowego Augusta II Mocnego.

Rynek w 1857 r. Po prawej duża kamienna renesansowa studnia a za nią Schau (ryc. AP Oddział Lubań)

W związku z tym, iż po pożarze miasta w 1487 roku stan zabudowy śródrynkowej, w tym ratusza oraz sukiennic, był tragiczny, rada miasta w latach 1539-41 zbudowała nowy ratusz, zachowany do dziś. Prawdopodobnie w XVIII wieku znalazło się w nim miejsce dla najbogatszego cechu  – sukienników.

Zajmowali oni dolną salę – dawną winiarnię miejską (Ratskeller, Weinkeller), gdzie prowadzili sprzedaż swoich wyrobów. Dopiero w 1810 roku urządzono w niej izbę sądową i podatkową, natomiast sukiennikom wydzielono pomieszczenie na piętrze ratusza (P. Berkel, s. 58, w tłum. St. Tymicza,1992).

Tomasz Bernacki