44 lata temu, 13 grudnia 1981 r. o północy w Polsce, wprowadzono Stan Wojenny. Wystąpienie generała Wojciecha dotyczące tej operacji nagrano w stacji radiowo-telewizyjnej Śnieżne Kotły w Karkonoszach. Stan wojenny był największą opresyjną operacją o charakterze policyjno- wojskowym w historii naszego kraju po II wojnie światowej.

 „O tym, jak utrzymywano w tajemnicy przygotowania do akcji, może świadczyć fakt, że Jaruzelski dopiero w nocy z 12 na 13 grudnia nagrał radiowo-telewizyjne przemówienie, w którym ogłaszał wprowadzenie stanu wojennego. Oczywiście termin operacji był dawno wyznaczony, do daty 13 grudnia dopasowywano wszelkie inne działania. Sądzę jednak, że nawet Jaruzelski do końca nie był pewien, czy to nastąpi akurat tej nocy, bo w każdej chwili mogło się wydarzyć coś niespodziewanego 

Mirosław Maciorowski: Czy Jaruzelski osobiście zdecydował o wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 r.?

Prof. Andrzej Paczkowski: Termin był głęboko przemyślany. Po pierwsze, to była niedziela, kiedy większość zakładów ma wolne. Po drugie, przeciętnemu Polakowi katolikowi nie mieściło się w głowie, że tuż przed świętami Bożego Narodzenia władza zdecyduje się na taki krok. I po trzecie, zbliżał się 17 grudnia, rocznica masakry na Wybrzeżu w 1970 r., a Solidarność zapowiedziała wielką demonstrację w Gdańsku.

Ostateczna decyzja zapadła w gabinecie Jaruzelskiego 12 grudnia rano w gronie czterech generałów: poza nim byli tam minister spraw wewnętrznych Czesław Kiszczak, szef Sztabu Generalnego WP Florian Siwicki i Michał Janiszewski, bliski współpracownik Jaruzelskiego.

Milicja, ZOMO, SB oraz inne resortowe służby ruszyły do akcji jako pierwsze. Rozpoczęła się dyslokacja jednostek — przemieszczały się one do rejonów swoich działań operacyjnych.

W swojej książce „Wojna polsko-jaruzelska” wylicza pan, że do akcji wyruszyło 200 tys. zomowców i żołnierzy, 22 tys. esbeków, 46 tys. milicyjnych rezerwistów i ormowców, a także 1636 czołgów i 2034 transportery opancerzone. To potężne siły. Trudno przygotować je do wielkiej operacji w tajemnicy, a jednak się udało.

Do członków Komisji Krajowej Solidarności, obradujących do późnego wieczora 12 grudnia, dotarły informacje, że w stronę Gdańska jadą duże siły ze szkół milicyjnych w Szczytnie i Słupsku. Ludzie z kierownictwa związku zapytali władze wojewódzkie, co się dzieje. Dostali odpowiedź, że milicja realizuje ogólnopolską operację „Pierścień” wymierzoną w spekulantów i złodziei.

Gen. Wojciech Jaruzelski w 1981 r. nie obawiał się, że Kreml przyśle do Polski wojsko. Bał się „broni naftowej”

I nawet jeśli delegaci w to nie uwierzyli, to raczej sądzili, że chodzi o demonstrację siły, a nie wielką operację pacyfikacyjno-represyjną, która obejmie cały kraj.

Stan Wojenny był dla Polaków ogromnym zaskoczeniem. Dla dzieci, bo rano w telewizji nie było ich ulubionego programu — „Teleranka”. Dla dorosłych, bo na ekranach zobaczyli spikerów w mundurach, a na ulicach — czołgi.

 

O tym, jak utrzymywano w tajemnicy przygotowania do akcji, może świadczyć fakt, że Jaruzelski dopiero w nocy z 12 na 13 grudnia nagrał radiowo-telewizyjne przemówienie, w którym ogłaszał wprowadzenie stanu wojennego. Oczywiście termin operacji był dawno wyznaczony, do daty 13 grudnia dopasowywano wszelkie inne działania. Sądzę jednak, że nawet Jaruzelski do końca nie był pewien, czy to nastąpi akurat tej nocy, bowiem w każdej chwili mogło się wydarzyć coś niespodziewanego.

Także pracownicy MSW czuli, że co się święci, ale nie wiedzieli, co dokładnie ani kiedy. Zomowcy, którzy tygodniami ćwiczyli rozbijanie wieców, nie mieli pojęcia, kiedy będą mogli zastosować umiejętności nabyte podczas szkoleń.

Wojsko również nie było wtajemniczone w szczegóły. Zresztą z wyjątkiem kilku mniejszych jednostek przystąpiło do operacji dopiero w nocy z 12 na 13 grudnia.

Janusz Onyszkiewicz: Usłyszałem „lecicie do Kaliningradu”. Pomyślałem, że może być kiepsko
Wojewodowie o stanie wojennym dowiadywali się 13 grudnia o piątej rano, gdy do ich drzwi pukał goniec z kopertą, w której były wytyczne. Zaskoczeni byli nawet członkowie Rady Państwa. Jedynie jej przewodniczący prof. Henryk Jabłoński musiał się czegoś domyślać, ponieważ wcześniej dostał informację, że w nocy z 12 na 13 grudnia w Belwederze ma zwołać posiedzenie. Członkowie Rady zostali tam przywiezieni wyłącznie po to, żeby przegłosować dekrety w sprawie stanu wojennego.

Stan wojenny został wprowadzony z naruszeniem prawa?

Tak, bo stało się to w trakcie sesji sejmu, a wtedy Rada Państwa nie może wydawać dekretów. Podczas tego nocnego posiedzenia jedynie przedstawiciel Stowarzyszenia PAX Ryszard Reiff wyraził sprzeciw. A znany socjolog prof. Jan Szczepański powiedział, że nie miał czasu zapoznać się z treścią dekretów o stanie wojennym, więc wstrzymał się od głosu. Wszystkie zostały jednak uchwalone.

O tym, jak nieistotna w strukturze władzy była wówczas Rada Państwa, najlepiej świadczy fakt, że Jaruzelski na to spotkanie w ogóle nie przyszedł, choć z Alej Ujazdowskich do Belwederu miał parę kroków.

Faktyczną władzę przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego.

Organ całkowicie pozakonstytucyjny, czyli również formalnie nielegalny. To była de facto realizacja zalecenia Moskwy, która jeszcze w pierwszych dniach września 1980 r. sugerowała Gierkowi, aby włączył aparat wojskowy do zarządzania państwem. I tak się stało 13 grudnia.

Jaruzelski powołał wyższych oficerów wojska na stanowiska w administracji, na wojewodów, a także na prezydentów miast. Zostali też ministrami czysto cywilnych resortów, a nawet pojawili się na kluczowych stanowiskach w aparacie partyjnym.

Stan wojenny według rosyjskiego historyka. Co zdradzają dokumenty moskiewskich archiwów?

To wojskowe „opakowanie” było ważne z powodów propagandowych. Armia niezmiennie cieszyła się społecznym zaufaniem, nadawała całemu stanowi wojennemu patriotyczny sztafaż. Przecież samo użycie w nazwie WRON-u sformułowania „ocalenie narodowe” podkreślało powagę sytuacji, miało uzmysławiać społeczeństwu, że chodzi o sprawy dla Polski najważniejsze, wręcz ostateczne. […]

Wszyscy byli zaskoczeni, niektórzy w szoku, a jednak w całym kraju wybuchły strajki.

Lecz nie w tak dużej skali, jak chcieliby liderzy związku. Wynikało to właśnie z tego, że operacja została dobrze przygotowana i zaplanowana. W zakładach w niedzielę nie było załóg. Poza tym wyłączono telefony, co okazało się kluczowe, bo działacze związkowi, którzy uniknęli internowania, nie mogli się kontaktować i organizować ogólnopolskiej, skoordynowanej akcji. Telefony odcięto nawet ambasadom i konsulatom. Pewien dyplomata komentował, że w jego kraju były dwa zamachy wojskowe, ale nikomu nie przyszło do głowy, żeby wyłączyć telefony. A w Polsce zastosowano ten prosty zabieg i okazał się on bardzo skuteczny.

W wielu miastach robotnicy, często młodzi i silni ludzie, natychmiast po ogłoszeniu stanu wojennego przyszli do swoich zakładów. Czasem były to spore, kilkusetosobowe grupy. Ale zazwyczaj brakowało im wodza, autorytetu — ludzie z komisji zakładowych już siedzieli albo się ukrywali. A ci, którzy pozostali, zwykle nie wiedzieli, co robić.

Esbecy całkowicie rozbili infrastrukturę organizacyjną Solidarności. Do siedzib zarządów regionów wpadli zomowcy, aresztowali przebywające tam osoby albo kazali im się wynosić, a następnie wszystko demolowali. Rozbijali urządzenia nagłaśniające, maszyny do pisania, telefony, niszczyli dokumentację. Władysław Frasyniuk, lider dolnośląskiej Solidarności, opowiadał, że ci, którzy zaatakowali we Wrocławiu Zarząd Regionu Dolny Śląsk, w szale niszczenia tak się rozpędzili, że pobiegli na inne piętro i zdemolowali siedzibę prorządowych związków.

A jak ZOMO postępowało w strajkujących zakładach pracy?

W większości przypadków podobnie: oddziały uzbrojone w pałki, tarcze, a także broń palną okrążały je, potem dowódca wzywał do zakończenia strajku i wyjścia — przez megafon albo wchodził do środka i rozmawiał z załogą.

Gdy nie było reakcji, wyłamywano bramę za pomocą ciężkiego sprzętu, np. wozów opancerzonych, albo robiono wyłom w murze lub ogrodzeniu. Tak zomowcy wchodzili na teren zakładu. Czasem musieli usunąć zapory zbudowane przez robotników.

Następnie zapędzali strajkujących do jednej hali albo dużej sali, gdzie dowódca znów wzywał do polubownego zakończenia strajku i wyjścia z zakładu, gwarantując, że nikt nie zostanie aresztowany, co zresztą na ogół było przestrzegane.

Najczęściej wystarczało to do złamania oporu. Ludzie podporządkowywali się poleceniom, tym bardziej że nie wiedzieli, co się dzieje w innych miastach: czy strajk rozlał się po kraju, czy zostali sami.

Niekiedy ZOMO napotykało większy opór. Na teren Huty Katowice zomowcy musieli wchodzić kilka razy. W niektórych zakładach robotnicy grozili użyciem jako broni butli z gazem albo pomp ciśnieniowych, więc pacyfikacja się przeciągała.

Pamiętasz największe absurdy PRL-u? Już pierwsze pytanie będzie wyzwaniem
Oczywiście po siłowym złamaniu strajku zomowcy brutalnie traktowali protestujących robotników — szarpali ich, popychali, puszczali przez „ścieżki zdrowia”. Bywało, że wyciągali ludzi z tłumu stojącego przed strajkującym zakładem i ich też bili.

Z dokumentów, które przeglądałem, wynika, że tylko w jednym miejscu dowódca zwrócił się o zgodę na użycie broni palnej, ale jej nie dostał.

A jednak została użyta: 15 grudnia padły strzały w jastrzębskiej kopalni Manifest Lipcowy (dziś Zofiówka), gdzie rannych zostało czterech górników. Dzień później doszło do największej tragedii stanu wojennego — masakry w katowickiej kopalni Wujek. Zginęło dziewięciu górników, a 23 zostało rannych. Dlaczego akurat na Śląsku opór był tak zaciekły?

Dużo rzeczy się na to złożyło, m.in. lokalna specyfika. Na Górnym Śląsku szczególnie aktywna była radykalna Konfederacja Polski Niepodległej (KPN) Leszka Moczulskiego. Z KPN-em sympatyzowało wielu młodych ludzi, m.in. właśnie górników. Większość z nich uważała, że o niepodległą Polskę należy walczyć czynnie. Dlatego w niektórych kopalniach, hutach i innych śląskich zakładach przygotowywano się do takiej walki. Ludzie spodziewali się, że prędzej czy później dojdzie do jakiejś poważniejszej konfrontacji i zaatakuje ich ZOMO, bo wojska to chyba nikt się nie spodziewał.

Mówiąc o masakrze w kopalni Wujek, stale trzeba przypominać, że nawet jeśli górnicy przygotowywali się do walki, to nie planowali użycia broni, której nikt w Wujku po prostu nie miał. Z publikacji na temat wydarzeń w Wujku i Manifeście Lipcowym trudno jednoznacznie określić, ile było tam łomów, zwałów kamieni, kilofów, które zamierzano wykorzystać w walce, ale niewątpliwie taki arsenał został przygotowany. Wyznaczone zostały też zastępcze kierownictwa Solidarności na wypadek aresztowania tych oficjalnych. Zorganizowano rezerwowe lokale, które można było wykorzystać w razie ataku. Nikomu jednak nie przyszło do głowy, by zakładać niezależną linię telefoniczną między zakładami. W każdym razie na Górnym Śląsku do ataku ZOMO robotnicy przygotowali się lepiej niż w innych ośrodkach przemysłowych.

Koniec wojny i terror komunistów w nowej Polsce. „Mieli metodę stosowaną w Związku Radzieckim”

Młodzi ludzie czekali na zadymę. Właśnie tak sobie wyobrażali walkę: „Jak przyjdą zomowcy, to będziemy się z nimi bić”. Oczywiście myśleli wyłącznie o swojej kopalni, bo tego, że to samo będzie się działo w całej Polsce, nikt nie był sobie w stanie wyobrazić.

W kopalni Manifest Lipcowy zomowcom puściły nerwy: gdy górnicy rzucali w nich kamieniami, odpowiedzieli ogniem. W Wujku operacja była staranniej przygotowana, choć prowadzona na mrozie.

Ilu górników przebywało na terenie Wujka od 13 grudnia?

Mniej więcej 3,5 tys. Gdy 16 grudnia około godziny 11 strajkujący odrzucili żądania dowodzącego akcją, żeby opuścili zakład, wojsko czołgami rozwaliło mur i wjechało na teren kopalni. Następni wtargnęli zomowcy, strzelający pociskami z gazem łzawiącym. Górnicy byli atakowani także z góry — pojemniki z gazem zrzucano na nich z helikoptera. W zomowców poleciał grad kamieni i śrub, doszło do walki wręcz. I nagle padły strzały.

Kto wydał rozkaz?

Komendant wojewódzki Milicji w Katowicach płk Jerzy Gruba wydał zgodę na użycie broni wyłącznie w obronie własnej. Później tłumaczono, że zomowcy strzelali dopiero wtedy, gdy pod gradem kamieni i metalowych śrub narażone zostało ich życie.

Kiedy zginęli górnicy, strajk natychmiast się zakończył. Obie strony momentalnie straciły rezon.

Po tym, co wydarzyło się w Wujku, górnicy w innych kopalniach zjechali pod ziemię. To były jednak strajki bierne, bo siedząc głęboko pod ziemią, niczego nie mogli załatwić. W kopalni Ziemowit w Lędzinach górnicy przebywali w chodnikach do Wigilii, a w kopalni Piast w Bieruniu — najdłużej, bo aż do 28 grudnia.

Tragedia w Wujku była momentem przełomowym pierwszej fazy stanu wojennego.

Oznaczała faktyczne złamanie oporu i uzmysłowiła strajkującym, nie tylko w Wujku i na Śląsku, ale też w całym kraju, że władza się nie cofnie, nawet jeśli trzeba będzie strzelać do ludzi.

Po 15 dniach od ogłoszenia stanu wojennego nikt już w Polsce nie strajkował. […]

Wprowadzenie stanu wojennego uchodzi za perfekcyjną robotę, ale spójrzmy na liczby: zaplanowano internowanie pierwszej nocy 4318 działaczy Solidarności, a do godziny siódmej esbecy zgarnęli ich 2874. W raporcie dla Kiszczaka dowódcy chwalili się, że zrealizowali aż 67 proc. planu. Moim zdaniem — tylko 67 proc.

Według mnie 67 proc. wykonania planu realizowanego w trudnych warunkach było jednak sukcesem. Zagraniczni dyplomaci w raportach słanych do swoich krajów — a nie można ich oskarżać o brak obiektywizmu — ocenili, że operacja została przeprowadzona bardzo sprawnie. Zakończyła się pełnym sukcesem przy niewielkich stratach. W pierwszych dniach stanu wojennego więcej osób zginęło w wypadkach spowodowanych przez przemieszczające się oddziały wojska niż podczas pacyfikacji protestów i strajków.

Zresztą w następnych dniach liczba internowanych szybko rosła. Do 22 grudnia pod kluczem znalazło się już ponad 5 tys. ludzi i ciągle wyłapywano kolejnych. […]

Większość liderów Solidarności została internowana. Lecha Wałęsę esbecy zatrzymali, ale nie internowali.

Przy całej brutalności podjętych działań władza prowadziła przeróżne kalkulacje. Zdawała sobie sprawę, że internowani znaleźli się w sytuacji bardzo trudnej psychologicznie, można zatem wykorzystać czyjąś niepewność, chwiejność albo zagrać na ambicjach. Przekonywano więc internowanych, że stan wojenny był potrzebny, że to droga do uratowania kraju. I kilku działaczy ze strachu poszło tą drogą: wystąpili w telewizji z apelami i wyrazami poparcia dla stanu wojennego.

Komuniści założyli, że da się do tego przekonać także Wałęsę, niech przynajmniej wezwie do niestrajkowania, niestawiania oporu. Dlatego przewodniczący Solidarności, choć zatrzymany, nie został formalnie internowany. Przez pierwsze dwa tygodnie był — jak to ujęto — gościem rządu. Trzymano go w rządowej willi w Chylicach pod Warszawą, a potem w Otwocku Wielkim. Zapewniono mu dobre warunki i nakłaniano go do współpracy.

Władza liczyła, że Wałęsa zmieni postawę pod wpływem hierarchów kościelnych, którzy wprawdzie w czasie karnawału wyraźnie sprzyjali Solidarności, ale ciągle tonowali nastroje i próbowali mediować między stronami. Prymas Stefan Wyszyński podjął się tego w trakcie kryzysu bydgoskiego, a po jego śmierci (28 maja 1981) prymas Józef Glemp próbował wpłynąć na złagodzenie coraz bardziej radykalnego kursu Solidarności. Tuż przed stanem wojennym podczas spotkania z Wałęsą i innymi liderami związku powiedział im nawet, że „przekroczyli uprawnienia dane im przez świat pracy”.

Gra z Wałęsą miała też inny cel. Służby podjęły w pierwszych tygodniach stanu wojennego działania, które miały doprowadzić do stworzenia nowej Solidarności, kontrolowanej przez władze.

Operacja „Renesans”?

Tak. Wyznaczono tajnych współpracowników — autentycznych działaczy związku albo ludzi, którzy mieli w nim wpływy — żeby stanęli na czele tej „lewej” Solidarności. Ale nic z tego nie wyszło i w lutym 1982 r. zaniechano operacji „Renesans”. Uznano ją za bezcelową, ponieważ — jak oceniono — innymi środkami udało się osiągnąć wszystko, co zostało zaplanowane: przede wszystkim rozbita została Solidarność.

Zresztą Wałęsa nie zgodził się na żaden występ w telewizji ani na jakąkolwiek współpracę i cały czas żądał spotkania z członkami Komisji Krajowej i swoimi doradcami.

Formalnie internowany został dopiero pod koniec stycznia. W maju 1982 r. przewieziono go do ośrodka w Arłamowie w Bieszczadach, gdzie siedział do listopada.

Tomasz Kozłowski i Grzegorz Majchrzak opisali jego izolację w książce „Kryptonim 333. Internowanie Lecha Wałęsy w raportach funkcjonariuszy Biura Ochrony Rządu” (2012). Można powiedzieć, że Wałęsa pogrywał z władzami. Jednego dnia mówił o konieczności porozumienia i kompromisu, a następnego był twardym przywódcą związku. I tak miesiącami.

Wszyscy znamy Lecha Wałęsę — jest jak kot, który chodzi własnymi drogami, a na pewno nie tymi, na które chciała go skierować władza. Podczas internowania zachowywał się w bardzo cwany sposób. Znamy jego sposób mówienia, pewność siebie i z pozoru pokrętną retorykę. Wydaje się, że zgadza się z rozmówcą, a nagle mówi coś zaskakującego, co jest sprzeczne z tym, co mówił niedawno. Zresztą uważam, że postawa Wałęsy, jego sposób bycia, nawet wygląd odcisnęły ogromne piętno na Solidarności, a także na Polsce.

Lech Wałęsa w dniu zwolnienia z internowania (15 listopada 1982 r.)© Ireneusz Radkiewicz / PAP
Komuniści spreparowali nagranie rozmowy Lecha Wałęsy z bratem Stanisławem podsłuchanej podczas widzenia w Arłamowie. We wrześniu 1983 r. w telewizji wyemitowano program „Pieniądze”, z którego wynikało, że bracia Wałęsowie planowali wywóz sporej gotówki z Polski. Dlaczego władze sięgnęły po tak prymitywną mistyfikację, żeby skompromitować Wałęsę, a nie wykorzystały jego teczki? Miały przecież kwity świadczące o współpracy z SB, choć Wałęsa do dziś zaprzecza, że ją podjął.

Nigdy o to nie pytałem ani Jaruzelskiego, ani żadnego wysoko postawionego esbeka. Wydaje mi się po prostu, że służby szanowały własne przepisy, w myśl których tajnego współpracownika nigdy się nie ujawnia. I to bez wyjątków.

Szkalowanie, kompromitowanie, preparowanie jakichś brudów — proszę bardzo. Ale ujawnienie informatora to absolutne złamanie zasad.

Pseudodokument w telewizji miał oszkalować przewodniczącego Solidarności, bo już krążyły pogłoski o pokojowym Noblu dla niego.

Komuniści nie zapobiegli przyznaniu Wałęsie Nobla. 5 października decyzję w tej sprawie ogłosił Norweski Komitet Noblowski, a 10 grudnia nagrodę w imieniu męża odebrała w Oslo Danuta Wałęsowa z synem Bogdanem — Wałęsa obawiał się, że jeśli wyjedzie z Polski, to nie zostanie wpuszczony z powrotem.

Propaganda próbowała to przemilczeć, a potem nagrodę zdyskredytować. Władze wysłały nawet do Norwegii oficjalny protest.

Nobel dla Wałęsy był niezmiernie ważny, zwłaszcza dlatego, że oddziaływał na międzynarodową opinię, kształtował obraz Polski na świecie. Z perspektywy czasu trzeba przyznać, że akurat ten pokojowy Nobel został słusznie przyznany, bo bywały przecież bardzo wątpliwe decyzje Komitetu Noblowskiego   „To jest przykład”.

Fragment pochodzi z książki Mirosława Maciorowskiego „Powstańcy. Marzyciele i realiści. Historia na nowo opowiedziana” (Wydawnictwo Agora), w której 27 historyków w 32 rozmowach opowiedziało o historii Polski — od insurekcji kościuszkowskiej aż do przełomu 1989 r.

SP
Data publikacji 13.12.2025 r.