W 1891 roku doszło do porozumienia władz miejskich z krajowymi w sprawie budowy nowego gimnazjum (Gimnazjum Królewskie) przy Breite Gasse. Władze krajowe (Landtag) przeznaczyły dla miasta na ten cel 11.200 marek, resztę środków na budowę musiało pokryć miasto (coroczna dotacja 10.000 marek). Obiekt był wykonany również według projektu Augusta Abla. 12 października 1893 roku oddano uroczyście nowe gimnazjum do użytku.

Na jego zapleczu powstała, jak na owe czasy, nowoczesna hala sportowa oraz boiska. 17 lutego 1945 roku wskutek ostrzału artyleryjskiego prowadzonego z Uniegoszczy spadły pociski na budynek gimnazjum. Główny gmach został wyburzony w latach 50. XX wieku. W jej miejscu, na terenie SP 1,  znajduje się dziś boisko do piłki nożnej ze sztucznej trawy Ruiny budynku gimnazjalnego zostały wyburzone dopiero w latach 50. XX wieku. Pozostawiono natomiast salę gimnastyczną, która do dziś służy Szkole Podstawowej nr 1 przy ul. Mickiewicza.

Widok na zaplecze dawnego Gimnazjum Królewskiego. Niestety sala sportowa nie znalazła się na panoramie. 

Kompleksy szkolne przy Breite Gasse na zdjęciu lotniczym z lat 40. XX wieku.

Funkcjonująca do dziś sala sportowa, która niegdyś stanowiła część Gimnazjum Królewskiego. Wokół niej w latach 2016-2017 powstały nowoczesne boiska sportowe. Fot. T.Bernacki.

Przyrost liczebności mieszkańców Lubania, a także rozszerzenie systemu szkolnictwa  z ewangelickiego (w Waissenhaus na ob. Różanej) oraz katolickiego (dwukondygnacyjna szkoła przysposobiona z dawnej stajni przy klasztorze magdalenek) na publiczne spowodowała, iż jeszcze przed wybuchem I wojny światowej konieczna była budowa nowej szkoły podstawowej, oczywiście z halą sportową. Kompleks powstał ponownie na podstawie projektu architekta Augusta Abla. Całość zadania zrealizowano w latach 1911-12 za niebagatelną kwotę 372.500 marek. Szkołę Starolubańską (Altlauban Schule), jak ją od początku zwano, przemianowano w 1927 roku na Pestalozzischule, z okazji 100 rocznicy śmierci pedagoga szwajcarskiego, twórcy szkół ludowych – Johanna Heinricha Pestalozzi. Tak na marginesie, ewangelicy w 1935 roku zmienili również nazwę Waissenhausschule na Lutherschule, co  można wiązać się z okresem dojścia do władzy narodowych socjalistów i przychylności wśród nich dla antysemickich i antysłowiańskich poglądów Marcina Lutra (NSDAP największe poparcie miało wśród ewangelików). Rektor szkolny Paul Plüschke pisał, iż podczas uroczystości nadania nowej nazwy, zrównywano postacie Marcina Lutra i ówczesnego kanclerza Adolfa Hitlera.

Nagrobek miejskiego architekta Augusta Abla na lubańskim cmentarzu. Architekt mieszkał w pięknej kamienicy przy ul. Falkstrasse 8 (Górna 8). 

W okresie walk o Lubań, na początku 1945 roku, w szkole znajdowało się dowództwo obrony Lubania. Z zachowanych archiwaliów wynika, iż centralna część szkoły została wysadzona w maju 1945 roku przez opuszczające Lubań wojska niemieckie (w budynku kwaterowała kompania saperów). W ten sposób  zniszczono zgromadzone tutaj jakieś archiwa z kilku miast dolnośląskich (m.in. Legnica, Milicz).  Również zniszczona została sala sportowa, jednak nie jest do końca jasne czy z powodu ostrzału artyleryjskiego, czy też również została podpalona przez wycofujące się wojska niemieckie. Na szczęście sala jak i szkoła zostały odbudowane w latach 50. XX wieku i do dziś służą uczniom (najpierw LO dziś SP 1).

Spalona sala gimnastyczna po wycofaniu wojsk niemieckich.

Sala podczas odbudowy szkoły w 1952 roku.

Sali sportowa współcześnie. Fot. T.Bernacki, 2018.

Hala koszarowa

Oczywiście nie sposób nie wspomnieć o trzeciej hali sportowej, która jednakże powstała na terenie zamkniętym, a mianowicie koszar wojskowych. W latach 1896-98 w zawrotnym wręcz tempie powstał cały kompleks koszarowy dla 19 Pułku Piechoty im. Wilhelma von Courbière’ (2 Poznański), wchodzącego w skład V Korpusu Armii Niemieckiej. Oprócz budynków typowo koszarowych zbudowano także halę, która służyła do nauki musztry oraz ćwiczeń fizycznych, stąd jej nazwa Exerzierhaus (hala musztry, ćwiczeń). Niestety nie udało mi się dotrzeć do informacji na podstawie czyjego projektu powstały koszary, w tym sala gimnastyczna. Budynek ten przetrwał II wojnę światową i po wielu remontach służy do dnia dzisiejszego funkcjonariuszom Ośrodka Szkoleń Specjalistycznych SG. Warto przy tej okazji wspomnieć, iż tereny poligonów (Exerzierplatz) znajdowały się na wynajętych terenach rolnych od właściciela majątku Hohenau (przy ob. Bolesława Chrobrego), a więc pomiędzy dzisiejszą ul. Królowej Jadwigi a lasem miejskim w kierunku Pisaczowa. I tutaj jeszcze jedna wielka niespodzianka, o której niewiele osób wie. Jednostka wojskowa posiadała także swój basen pływacki (Militär-Badeantstalt) położony nad dzisiejszym potokiem Gozdnica. Do tego celu przerobiono i przystosowano istniejący staw zasilany z rzeczki Gozdnicy. Także i on został wynajęty od właściciela majątku Hohenau, porucznika D.Wende i udostępniony do użytkowania już 1 kwietnia 1898 roku.

W tle widoczna sala ćwiczeń w koszarach. Fot. z końca lat 30.XX wieku. 

Hala sportowa na terenie koszar. Dawniej i dziś. Fot. archiwum Ośrodka Szkoleń Specjalistycznych Straży Granicznej w Lubaniu.

Prolog

Oczywiście opisane sale sportowe nie wyczerpywały listy obiektów sportowych. Opisałem już w kompleks sportowo-rekreacyjny przy ul. Ludowej, gdzie oprócz kompleksu lekkoatletycznego istniała także niewielka hala sportowa, dwa kąpieliska ze strefą opalania, a także przystań kajakowa. W okresie międzywojennym w mieście powstał jeszcze jeden obiekt sportowy (Sport Platz) przy dzisiejszej ulicy Działkowej. Tak naprawdę to był właściwy miejski kompleks piłkarsko-lekkoatletyczny. Znajdowało się na nim boisko do piłki nożnej, a także 400. metrowa bieżnia Do oferty sportowej można dodać jeszcze wybudowane w latach 20. XX wieku pięć boisk do tenisa ziemnego na Kamiennej Górze. Prywatne boiska do tenisa istniały także przy co niektórych willach, jak np. przy willi na Al. Kombatantów (dzisiaj PCE). W końcu lat 30. XX wieku  powstał także kompleks basenów na Kamiennej Górze, oczywiście również z boiskiem do piłki siatkowej i tenisa ziemnego. Nadal funkcjonowało kąpielisko nad Kwisą nieopodal mostu przy ul. Jeleniogórskiej. Wszystkie te obiekty  ogrywały znaczącą rolę zwłaszcza w okresie militaryzacji III Rzeszy od lat 30. XX wieku i mocnego powiązania ideologii  „rasy panów” z tężyzną fizyczną.

Wraz z wiekami zmieniało się zapotrzebowanie na uprawianie określonych dyscyplin sportowych czy rekreacyjnych, a co za tym idzie także musiała nadążyć za nimi infrastruktura sportowa. Niestety część obiektów zniknęło z krajobrazu miasta (zwłaszcza do rekreacji wodnej czy tenisa ziemnego),  natomiast powstało wiele innych. Wciąż powstają  coraz to nowe formy odpoczynku czy dyscyplin sportowych. Niewątpliwie przed wojną nie były tak popularne jak dziś masowa rekreacja rowerowa, bieganie, jazda na rolkach czy wspinaczka. Zmieniające się potrzeby wymuszą więc powstanie kolejnych, innych obiektów sportowych czy rekreacyjnych.

Tomasz Bernacki jest znanym lubańskim regionalistą. Zawodowo pełni funkcję Naczelnika Wydziału Ochrony Środowiska i Gospodarki Przestrzennej Urzędu Miasta Lubań.

Autor: Tomasz Bernacki luzacja.blogspot.com