Najstarsza rycina szpitala Św. Jakuba z I połowy XIX wieku. Widoczne ściany ryglowe.

Lokalizacja szpitala na planie z 1857 roku. Zbiory AP Oddział Bolesławiec.
Budynek szpitala oddano do użytku 17 listopada 1780 roku, wówczas mógł wprowadzić się ponownie do niego wójt ubogich (Armen-Vogte), a obiektem zarządzał tzw. Administrator . Jak wcześniej wspomniałem opiekunowie żebraków zamieszkiwali w szpitalu Św. Jakuba, co najmniej od 1690 roku, a być może już od XVI wieku. W tym samym roku szpital przyjął pierwszych chorych i biednych.

W 1813 roku szpital przyjął bardzo wielu chorych w związku z wybuchem w mieście epidemii tyfusu plamistego.
W XIX wieku szpital dwukrotnie remontowano. Najpierw, prawdopodobnie w I ćwierci, usunięto od zaplecza część gospodarczą szpitala, a także doświetlono wnętrza pomieszczeń poprzez przebicie w ścianach kilkunastu nowych okien. Wyburzono wówczas także kamienny mur okalający dawny teren cmentarza przykościelnego, zastępując go drewnianym ogrodzeniem. Być może miało to miejsce dokładnie w 1836 roku, gdyż wówczas lekarz miejski dr Schindler przeprowadził publiczną zbiórkę pieniędzy na rzecz polepszenia warunków dla chorych ze szpitala Św. Jakuba. Wówczas urządzono w szpitalu dwa pomieszczenia wyłącznie dla starców. Zbiórkę pieniędzy i podarków dla szpitala prowadził nadal, wykorzystując do tego często apele w miejscowej gazecie „Wochentlischer Anzeiger” .

Szpital w II połowie XIX wieku. Zbiory J.Kulczyckiego.

Widok na szpital po przebudowie na pocztówce z przełomu wieków. Zbiory J.Kulczyckiego.
W dalszym etapie na północ od szpitala na polecenie władz miejskich wybudowano w 1875 roku nową kostnicę (niem. Leichenhalle). W zasadzie była to budowa nieprzemyślana, gdyż w tym samym czasie zaprzestano pochówków na terenie przyszpitalnym, przekształcono go na ogród szpitalny dla pacjentów. W drugiej połowie XIX wieku rozbudowano szpital od zaplecza, dobudowując prawdopodobnie zewnętrzną klatkę schodową, aby zwiększyć powierzchnię sal. Zlikwidowano także dzwonnicę z krzyżem.

W 1866 roku podczas wojny prusko-austriackiej przyjęto chorych żołnierzy (18% rannych, reszta chorzy na tyfus, ospę, cholerynę i cholerę) w przytułku klasztornym, szpitalu więziennym i właśnie w opisywanym szpitalu św. Jakuba. W sumie było to 60 osób. Szpitale te odwiedziła osobiście księżniczka Karolina 9 sierpnia . W 1870 roku chorzy ze szpitala Św.Elżbiety (mieścił się w sierocińcu – Waisenhaus) zostali przeniesieni do szpitala Św. Jakuba w związku z powiększaniem szkoły .

Księżniczka Karolina na zdjęciu z roku 1865, a więc rok przed wizytacją szpitali w Lubaniu. Źródło: niemieckojęzyczna wikipedia.
Szpital w latach 1893-94  przyjął 297 chorych i 42 niedomagających. W tym samym czasie, w 1893 roku pierwszy niewielki szpital powiatowy przy Breitestrasse 1 (wówczas ten numer miał budynek przy dzisiejszej Bankowej 2) przyjął zaledwie 41 chorych . W związku z przepełnieniem szpitali w latach  1893-95 zbudowano w mieście nowy szpital przy dzisiejszej ul.Zawidowskiej, odciążony został wówczas szpital Św. Jakuba. Funkcja szpitala Św. Jakuba od tej pory przesuwała się stopniowo w kierunku pomocy osobom starszym i niedołężnym. Powoli szpital tracił swoich podopiecznych

Rejon szpitala na mapie adresowej z końca XIX wieku.
Z książki adresowej Lubania z 1910 roku wynika, iż szpital pełnił wówczas rolę przytułku dla osób samotnych, inwalidów, starszych. Jeszcze wówczas budynek miał numer 23. Mieszkało w nim wówczas 13 osób (niespokrewnionych), w tym jedna kobieta. Wśród mieszkańców m.in. były dwie żebraczki, kataryniarz, inwalida, rencista, pomoc domowa, bednarz, pomocnicy do różnych prac. Opiekę nad nimi sprawowały dwie mieszkające tam diakoniski. Natomiast w książce adresowej z 1942 roku, a więc już po zmianie numerów adresowych na tej ulicy, przy Zewnętrznej Zgorzeleckiej 36 mieszkały już tylko cztery osoby (wdowa, posługacz, rencista i rencistka)

Szpital w początku XX wieku. Zbiory J.Kulczycki.

Rejon szpitala na mapie z okresu międzywojennego, widoczne projektowane nowe drogi. Zbiory AP Oddział Bolesławiec.

Informacje z lat 30-tych XX wieku wskazują, iż zapewne doszło do zmiany opieki nad pensjonariuszami szpitala, gdyż zaczął podlegać wspólnocie katolickiej Lubania, znajdowało się w nim biuro Caritas-u. W Lubaniu ta katolicka organizacja utworzyła swój sekretariat w 1930 roku (a więc już 4 lata po jej powstaniu). Dwa lata później proboszcz parafii Św. Trójcy w Lubaniu, ksiądz Karl Heisig założył Powiatowy Związek Caritas-u, z siedzibą w Lubaniu, a dokładnie w dawnym szpitalu Św. Jakuba przy ul. Zgorzeleckiej. W tym samym okresie katolicy nabyli dużą nieruchomość poniżej szpitala, pod numerem 30, gdzie znajdowała się olejarnia. Obiekt został wyburzony i w jego miejscu w 1934 roku katolicy wybudowali siedzibę Związku Katolickiego, tzw. Adalbert Anter-Haus (wyburzony w latach 90-tych, w jego miejscu dziś znajduje się pawilon Intermarche).  W 2000 roku podczas rozmowy z p.Józefem Bujakiem, jednym z najstarszych mieszkańców powojennego Lubania, wspomniał, iż  jeszcze po wojnie w ruinach szpitala Św. Jakuba krzątały się siostry magdalenki. Nie zwróciłem wówczas większej uwagi na tę informację i nie spytałem, co wówczas tam robiły. Zapewne jednak doglądały budynku oraz  po prostu opiekowały się ogrodem przyszpitalnym. Informacja ta ma swoje potwierdzenie dodatkowo w powojennych materiałach, jak chociażby na pierwszej polskiej powojennej mapie z roku 1948, gdzie dawny szpital oznaczono jako siedzibę „CHARITAS”. Trudno orzec czy pobyt tam magdalenek po wojnie wynikał z tradycyjnej opieki nad tym szpitalem i jego podopiecznymi, czy też po wojnie w Lubaniu wznowiła działalność Caritas, w której nadal się udzielały. Tak czy inaczej Caritas w 1950 roku został w ludowej republice Polski zlikwidowany.

Zdjęcie lotnicze rejonu szpitala Św. Jakuba z okresu międzywojennego. Zbiory J.Kulczyckiego.

Zdjęcie szpitala z marca 1945 roku.
Nie każdy może pamięta, ale parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa i Świętego Jakuba w Lubaniu opiekuje się także kaplicą w szpitalu powiatowym przy ul. Zawidowskiej. Ten aspekt działalności wprost nawiązuje do jakubowych tradycji opieki nad chorymi i niedołężnymi. Być może właśnie ta bezimienna kaplica mogłaby kiedyś otrzymać wezwanie Św. Jakuba, co byłoby świetnym nawiązaniem do jakubowej tradycji opieki nad chorymi.

Kaplica w Szpitalu Powiatowym. Fot.T.Bernacki.
Aby podkreślić historyczne znaczenie miejsca, gdzie przez setki lat funkcjonował szpital oraz kościół Św. Jakuba, radni Rady Miasta Lubań, uchwałą z dnia 22 grudnia 2015 roku formalnie nazwali istniejący teren zieleni  Skwerem Św. Jakuba. Pozostaje jeszcze odpowiednio zagospodarować ten teren, najlepiej wcześniej przeprowadzając badania archeologiczne w miejscu dawnego szpitala i kościoła. Wówczas możliwe byłoby dokładne ustalenie, a następnie np. ukazanie przebiegu budowli (chociażby w nawierzchni chodników), alejek cmentarnych, a całość zwieńczyć choćby odpowiednim pomnikiem pamiątkowym.