Pomyślne dla Polski rozstrzygnięcia I wojny światowej oraz zakończona umiarkowanym, ale jednak sukcesem wojna polsko-sowiecka 1919-1921 oznaczały powrót niepodległej Rzeczypospolitej na mapy Europy. Aby niepodległość ojczyzny wywalczyć, a następnie ugruntować, niezbędna była silna armia, dobrze wyszkolona i odpowiednio wyposażona. Armia, która od 1918 r. miała walczyć już wyłącznie na polski rachunek, nie w obcym interesie i nie za obcy żołd.

Oceniając okres XX-lecia międzywojennego z perspektywy dnia dzisiejszego nie pozostaje nam nic innego, jak z szacunkiem pochylić głowę nad ludźmi, którzy w obliczu niemieckiego zagrożenia robili wszystko, aby stworzyć silną polską armię. Wielu historyków wojskowości jest dzisiaj zgodnych, że było to wojsko na ogół dobrze umundurowane i wyekwipowane, świetnie wyszkolone. Ustąpiło w 1939 r. bo ustąpić musiało wobec przewagi technicznej i liczebnej wrogów, wobec szeregu wielu innych niesprzyjających okoliczności.

Poczty sztandarowe jednostek 10. Brygady Kawalerii podczas defilady; na głowach niemieckie hełmy wz. 17

W siłach zbrojnych zaborców, pod obcymi znakami i sztandarami walczyły setki tysięcy Polaków, które po odzyskaniu niepodległości zasiliły nowo tworzone Wojsko Polskie. Zanim jednak zamknięto w ramy organizacyjne struktury nowo tworzonej armii, zanim opracowano regulaminy, a na ich podstawie ujednolicone wzory umundurowania, oporządzenia, ekwipunku i broni, zanim wreszcie rozpoczęto produkcję tych wszystkich elementów w polskich fabrykach i zakładach zbrojeniowych, trzeba było posiłkować się tym co zdobyto na zaborcach. Jak już wreszcie spełniono te wszystkie w/w warunki to i tak ze względu na ogromne koszty jakie zawsze generowały dla państw wydatki zbrojeniowe, wiele z tych obcych elementów w wyposażeniu Wojska Polskiego pozostało aż do września 1939 r. Oczywiście, żeby nie popaść w przesadę i przekłamanie, najczęściej elementy te stanowiły już tylko wyposażenie jednostek szkoleniowych, ćwiczebnych czy zapasowych, a w warunkach mobilizacji – batalionów Obrony Narodowej, a nie oddziałów pierwszego rzutu.

Zajęcie Cieszyna, 1938r. Żołnierze polscy z francuskimi karabinami Lebel wz. 86/93

Można by wymieniać długo, wymieńmy zatem kilka przykładowych. Z niemieckiego zestawu były to np. hełmy wz. 16 i wz. 17 będące na wyposażeniu 10. Brygady Kawalerii czy niemieckie karabiny Mauser wz. 98. Z austriackiego bliźniacze niemieckim hełmy wz. 17 czy karabiny Mannlicher wz. 1895, z rosyjskiego zaś w wojsku polskim zagościły popularne karabiny Mosin wz. 1891. Oczywiście w grę weszły nie tylko armie zaborców. Trafiały do nas elementy uzbrojenia i ekwipunku również takich państw jak USA, Włochy, Belgia, a wraz z Błękitną Armią gen. Józefa Hallera dotarła cała masa sprzętu francuskiego jak choćby najpopularniejsze hełmy wz. 15 tzw. „Adriany” czy karabiny Lebel wz. 86/93 i Berthier wz. 07/16. Jak duża była skala obcego uzbrojenia jeszcze w 1939 r. niech świadczy choćby liczba francuskich karabinów Lebel wz. 86/93 wynosząca wg ewidencji 145 tys. szt. Łączna ilość niemieckich hełmów będących na uzbrojeniu wojska w kwietniu 1934r. wynosiła 19.115 szt., w tym 5.000 szt. w Korpusie Ochrony Pogranicza. Jako ciekawostkę można podać, iż jeszcze w 1924 r. zakupiono partię hełmów niemieckich wz. 17 w liczbie 6.820 szt. będących pozostałością powojennej produkcji austriackiej, które zaoferował Dom Handlowo-Eksportowy „Leopolja” w cenie 8,20 zł za sztukę.

Podczas kilku lat poszukiwań wokół Lubania na hełmy I-wojenne żadnej z ww. nacji natrafić mi się nie udało, o karabinach owszem słyszałem, natomiast w moje ręce wpadła pewna, naprawdę niewielka liczba łusek karabinowych w zasadzie wszystkich ww. rodzajów broni. Sygnatury na denkach świadczą, iż amunicja wyprodukowana była w krajach całej Europy zarówno jeszcze w czasie trwania I. WŚ jak również długo po jej zakończeniu. Są to łuski z broni typu Mauser, Mannlicher, Mosin, Berthier, Lebel, a nawet będących na wyposażeniu armii duńskiej i norweskiej karabinów Krag-Jorgensen.

Łuski z okolic Lubania od amunicji karabinów Mauser kal. 7,92 mm, Mosin kal. 7,62 mm, Lebel, Berthier kal. 8 mm, Mannlicher kal. 8 mm, Krag-Jorgensen kal. 8 mm

Należy przypuszczać, że owa broń, w której użyto odnalezione fragmenty amunicji była na wyposażeniu niemieckich jednostek tyłowych, batalionów fortecznych, być może lubańskiego Volkssturmu czy Hitlerjugend. Jest możliwe również, że pochodziła z walczącej w Lubaniu, a odtwarzanej w rejonie Chocianowa po rozbiciu nad Wisłą w styczniu 1945r. niemieckiej 6. Dywizji Grenadierów Ludowych. Z braków sprzętowych oddziały te wyposażano w broń i ekwipunek często już leciwy i nieregulaminowy, który w lokalnych zbrojowniach znalazł się po podbiciu przez Niemcy państw Europy. Pierwotnie służył do ćwiczeń i szkolenia, aby w obliczu realnych działań wojennych trafić na pierwszą linię frontu.

Niemiecki ekwipunek kuchenny z okresu I. WŚ, w tym menażka spod Lubania

Do pierwszowojennego wyposażenia należy również odnaleziona przeze mnie niekompletna niestety niemiecka menażka wojskowa M08 wg wzoru z 1908r. Początkowo wykonywana w wersji stalowej, potem od 1910 r. tłoczona z aluminium, aż do 1931 r. stanowiła regulaminowy wzór menażki w armii niemieckiej. Została znaleziona kilka kilometrów od Lubania, w samym centrum walk z przełomu lutego i marca 1945 r. Parę kilometrów dalej, niejako po drugiej stronie linii frontu natrafiłem na pierwszowojenną niemiecką łopatkę piechoty, tzw. saperkę wz. 1887.

Niemiecka łopatka piechoty M1887 spod Lubani

Ta bardzo solidna konstrukcja, z zawiniętymi, usztywniającymi rogami, nitowana, wykonana z dobrej stalowej blachy bez większego uszczerbku przetrwała w ziemi 70 lat. O dziwo zachował się nawet spory fragment trzonka. Niemieckie łopatki wojskowe późniejszych wzorów, ze względu na obniżenie kosztów produkcji już zgrzewane, a nie nitowane i wykonane z cieńszej blachy, wykazywały już dużo mniejszą trwałość.

Pododdział z 51.PP Strzelców Kresowych z francuskim ekwipunkiem i uzbrojeniem; lata 20-te

Polska armia po odzyskaniu niepodległości oprócz żołnierskiego ekwipunku i uzbrojenia „odziedziczyła” po zaborcach również rodzaje uzbrojenia z tych najcięższych, decydujących o losach batalii, których pozostałości i fizyczne ślady wykorzystania zachowały się pod Lubaniem. O dziwo konstrukcje z początku wieku jeszcze po kilkudziesięciu latach jak się wydaje mniej lub bardziej znacząco wpłynęły na przebieg frontowej batalii.

Jarosław Ludowski

cdn.

Źródła fotografii:

• http://odkrywca.pl
• http://strzelcy-kresowi.pl
• Narodowe Archiwum Cyfrowe

Link do części 1: http://www.lubanski.eu/i-wojna-swiatowa-polska-niepodleglosc-i-luban/