Lubański las – cz. I – Przegląd Lubański

Współcześnie rozległe obszary leśne zajmujące wierzchowinę północnej części Wzgórz Zalipiańskich, z kulminacją na Bukowej Górze (dawniej 386 m n.p.m., dziś około 358,4 m n.p.m.), powszechnie określamy mianem Wielkiego Lasu Lubańskiego. W historiografii niemieckiej pisano o nim przeważnie jako Wysoki Las (niem. Hohwald) lub Lubański Las (Laubner Wald), Lubański Wysoki Las (Laubaner Hohwald). Nazwa ta ze swoim pierwszym członem „Laub-„ wpisywała się także w XIX-wieczną teorię, iż nazwa naszego miasta mogła wywodzić się od grodu położonego poniżej Lasu Liściastego (niem. Laub – listowie)¹

Dzisiaj tym kompleksem leśnym zarządzają Lasy Państwowe Nadleśnictwo Świeradów. Pomimo, iż jest to zwarty obszar leśny podzielony jest aż na trzy leśnictwa – Platerówka, Przylesie oraz Lubań. Nie zawsze jednak tak było, niegdyś na obszarze Wysokiego Lasu ścierały się wpływy poszczególnych właścicieli okolicznych wsi, własności komunalnej Lubania oraz lubańskich magdalenek.

Wysoki Las lub jego skraj było być może miejscem, gdzie krzyżowały się w XIII wieku granice trzech władz – czeskiej, miśnieńskiej oraz śląskiej. W dokumencie granicznym króla Wacława I z 7 maja 1241, potwierdzającego rozgraniczenie dóbr biskupich i królewskich, granica pomiędzy Czechami, a włościami biskupstwa miśnieńskiego miała przebiegać między innymi obok miejsca określonego jako „cumulus Kamenicopkidua” czyli Dwie Kamienne Kopki.

W 2010 roku podczas sympozjum historycznego w Lubaniu dr Krzysztof Fokt wysunął koncepcję (referat „Między koroną a pastorałem”), iż owe dwa wzgórza to Czubatka i Srebrnik na skraju Lubańskiego Lasu. W toku dyskusji wysunąłem jeszcze jedną możliwość, że może jednak są to dwa wzniesienia położone przy starej drodze z Zaręby do Platerówki, niegdyś bardzo charakterystyczne i strome, dwie kamienne góry – Stein Berg i Ober Stein Berg (wzgórza Kamień, późniejsze kamieniołomy Kamień/Łomy i Łomna), co uznał, za równie prawdopodobną wersję. Dyskusja pozostaje oczywiście nadal otwarta.

Las Lubański na mapie Hommanna z 1753 roku z oznaczoną granicą Okręgu Kwisy. Przez Las Lubański aż do czasu pruskiej reformy administracyjnej w 1815 roku, przebiegała granica tzw. Okręgu Kwisy z Weichbildem Lubańskim (drogą gruntową pomiędzy Liściastą a Bukową Górą). W 1612 roku lubański historyk Abraham Hossmann twierdził, iż w bardzo starej księdzę, jaką widział w klasztorze cystersów w Henrykowie, wyczytał, iż na szczycie Jungfrawen Heyde znajdował się dworek myśliwski margrafa Albrechta². Ów Panieński Las zwany były później Nonnenwald – Las Zakonnic³. Wspomniany margraf występuje również w legendzie o początkach Lubania, który miał również założyć margraf Albrecht⁴. W swych rozważaniach Hossmann przypuszcza, iż magdalenki mogły ten las otrzymać od jakiegoś przedstawiciela rodu Gersdorf, który miał posiadać wówczas także Lubań. W tej ostatniej kwestii wydaje, iż Hossmann miał podstawy do takiego twierdzenia.

Lubański Las na mapie Bartolomeusza Scultetusa z 1593 rokuGeneralnie Wysoki Las podzielony był na trzy główne części, którymi władali panowie wsi Platerówka (niem. Linda), rada miejska Lubania oraz lubańskie magdalenki. Większa część lasu, jego południowa oraz zachodnia część, a więc przylegająca do Platerówki-Zaręby, należała od średniowiecza do panów wsi Platerówka. Najstarszym znanym właścicielem Platerówki i zachodniej części Wysokiego Lasu był ród von Gersdorf. Niewielkie fragmenty posiadali też panowie Szyszkowej, Kościelnika i Grabieszyc. W 1334 roku wspomniany był przedstawiciel tego rodu Otto de Lindin czyli Otto z Platerówki (w zasadzie też sąsiedniego Włosienia, który był przysiółkiem). I pomimo, że prawdopodobnie część wsi w XIV wieku stała się własnością innych rodów (von Salza, von Rothenburg), to jeszcze w 1408 roku las pod Platerówką należał do rodu von Gersdorf. Jego część południowa, od strony Grabieszyc należała z kolei do słynnego Jona Elvila, brata wspomnianego wyżej Ottona de Lindin (von Gersdorf)⁵ Później władali nim przedstawiciele kilku wielkich rodów górnołużyckich – Uchtritz, Salza, ponownie Gersdorf i Nostitz. W 1667 roku Hildebrand von Nostitz sprzedał wieś i las Henrykowi Anzelmowi von Ziegler-Kliepphausen, ten na krótko sprzedał go majorowi polskiej armii Franciszkowi Karolowi von Schachmann z Jerzmanek. Ten ostatni ponownie odsprzedał go rodzinie Ziegler-Kliepphausen, Joachimowi Zygmun

Herb rodu von Ziegler-Kliepphausen (mur) oraz von Salza (lilia) nad przejściem na dziedziniec leśniczówki. (Fot.T.Bernacki). towi, szambelanowi polskiego króla Augusta Mocnego. Joachim założył fundację swojego imienia – Joachimstein, która utrzymywała w Radomierzycach zakład dla panien szlachetnie urodzonych. Swoją część Wysokiego Lasu, w sumie 760 ha, oraz wieś Platerówka przekazał w 1734 roku fundacji, w której posiadaniu były aż do 1945 roku. Las ten, zwany przed 1945 rokiem – Stiftswald (Las Fundacji), był zarządzany z leśniczówki znajdującej się w Platerówce. Na jej terenie do lat 60-tych XX wieku znajdowały się dwie czynne kopalnie bazaltu, na wspomnianych górach zwanych Kamień i Górny Kamień.

Leśniczówka w Platerówce. Fot. T. Bernacki, 2014.

Portal z datą budowy przybudówki na bramie przejazdowej (od strony dziedzińca). Fot. T.Bernacki. Miasto Lubań w momencie lokacji nie zostało uposażone ani w dobra ziemskie (wsie) ani lasy. W 1303 roku umarł bezpotomnie właściciel wsi Stary Lubań z lubańskiej gałęzi rodu von Seidlitz, do której przynależała także północno-zachodnia część Wysokiego Lasu. Na wniosek lubańskiej rady margrabia askański Hermann III przekazał zarówno wieś jak i las na własność miasta. Była to nieco mniejsza część niż należąca do panów z Platerówki, gdyż obejmowała około 680 ha. Miasto utraciło swoje leśne połacie w 1547 roku, gdy otrzymało królewską karę (tzw. Pőnfall) za brak posłuszeństwa rozkazom króla Ferdynanda, jednakże wkrótce odzyskało go z powrotem. W 1554 roku po pożarze miasta drzewa z Wysokiego Lasu pozwoliły na jego odbudowę, a miejsce z którego je wycinano, gdzieś w pobliżu granic Zaręby, zwane było później „im Brande”⁶

Brama przejazdowa z herbem rodu Ziegler-Kliepphausen. Fot. T. Bernacki, 2014

Drzwi frontowe do leśniczówki, portal z literą Z, od nazwiska właścicieli Ziegler. Fot. T.Bernacki, 2014. Kolejny fragment Lasu Lubańskiego posiadały lubańskie magdalenki. Klasztor i miasto sąsiadowali ze sobą w lesie dość długo, gdyż przez prawie 600 lat. Nie jest wiadomo kiedy siostry zakonne weszły w posiadanie Bukowej Góry (Bukowca), należy się jednak spodziewać, że nastąpiło to jeszcze w XIV wieku.

Jeżeli faktycznie na Bukowej Górze znajdował się wcześniej jakiś zamek myśliwski, wówczas mogła stanowić regalia książęce, które jako uposażenie przekazał klasztorowi książę Henryk Jaworski. W 1928 roku Fritz Bertramm wspominał, iż polana na wschodnim zboczu Bukowej Góry nazywała się „Fűrsten Blick” czyli Książęcy Widok⁷. Trudno ocenić czy była to jakaś stara regionalna nazwa czy też młode określenie ukute na potrzeby miejscowej turystyki, oznaczające tyle co wspaniała, godna oś widokowa. Trzeba wziąć pod uwagę także opcję uposażenia klasztoru przez przedstawiciela z rodu von Gersdorf. Otóż Christian von Gersdorf posiadał do 1320 roku patronat nad lubańskim kościołem parafialnym, a także bardzo wielkie wpływy w mieście i na Górnych Łużycach. Pomimo zamiany z magdalenkami na patronaty (otrzymał kościół w Sobocie koło Lwówka Śl.), nadal ród ten poczuwał się do wspierania miasta i klasztoru⁸. Wiemy, iż w 1350 roku Christian II von Gersdorf wraz z bratem Ramfoldem ofiarowali klasztorowi magdalenek dziesięciny ze wsi Platerówka (niem. Linda)⁹, a jak wcześniej wspomniałem część Wysokiego Lasu przynależała właśnie do tej wsi. Wiele wskazuje, iż Las Klasztorny na Bukowej Górze był niegdyś bezpośrednio przyległy do lasów przynależnych do Platerówki i Grabieszyc, więc jest to hipoteza bardzo prawdopodobna. Od XIV wieku Bukową Górę nazywano Lasem Zakonnic (niem. Nonnenwald), dopiero w XIX wieku upowszechniła się nazwa od rosnących tam buków (niem. Buch Berg).

Las Zakonnic na mapie geognostycznej z 1857 roku.Po raz pierwszy w kronikach miejskich nazwa Nonnenwald odnotowana została w początku XV wieku, podczas wojen husyckich. Podczas oblężenia Lubania przez husytów w połowie maja 1427 roku, z zamku Czocha wyruszył na pomoc Dietrich von Klűx, dowódca zamkowy. Wraz z grupą około 500 chłopów stanął obozem w lesie Nonnenwald. Na wieść o tym obrońcy miasta wyszli z murów i zaatakowali husytów, licząc, że z odsieczą przyjdzie także Dietrich von Klűx. Tak się jednak nie stało, husyci najpierw pokonali obrońców miasta, a następnie ruszyli na Bukową Górę, gdzie wybili chłopów (uciekł tylko Klűx i czterech jego ludzi)¹⁰. Z kolei rektor P. Plűschke wspomina, iż w jednej z kronik natrafił na wzmiankę, iż w lesie „Nonnenbusch” podczas wojen husyckich stacjonował oddział chłopów pod przywództwem rycerza von Uchtritz z Kościelników (Steinkirch)¹¹. Fakt wybrania Bukowej Góry na stacjonowanie oddziału wskazuje, iż wówczas wzniesienie to stanowiło doskonały punkt widokowy, na którego szczycie znajdowały się strzeliste skały, wystające ponad otaczający las. Wzgórza takie wykorzystywano jako punkty sygnalizacji świetlnej (ogniska) informujące o nadchodzących wrogich wojskach.

Wschodnie zbocze Bukowej Góry, zapewne rejon Książęcego Widoku. Fot. T. Bernacki, 2013.

Obecnie najwyższa zachowana część Bukowej Góry. Fot. T. Bernacki, 2014.

Wyrobisko północne kamieniołomu na Bukowej Górze. Fot. T.Bernacki, 2014.Jedna z XVIII-XIX-wiecznych lubańskich legend głosi, iż od klasztoru magdalenek na Bukową Górę prowadził tunel¹². Oczywiście jest to tylko legenda, która powiązała ze sobą fakt posiadania lasu przez magdalenki, a także istniejące przejście podziemne pod klasztorem.

Autor: Tomasz Bernacki

Stowarzyszenie Miłośników Górnych Łużyc naszeluzece.pl .

Opisy:¹ Współcześnie koncepcja odrzucona. Nazwa słowiańska o charakterze patronimicznym – gród, osada Lubana (forma skrócona imienia Lubomir) lub określenie od potoku, wody płynącej w dolinie – Potoku Starolubańskiego (jeziora Lubań/Łubań na Łotwie czy jezioro Lubań, nad którym Władysław Jagiełło rozstawił w 1410 roku obóz z kaplicą w pobliżu Grunwaldu). ² Hossmann Abraham, Pompa Regii ingressus in superiorem Lusatiam, 1612. ³ Określenie Heide oznaczało krajobraz mocno przerzedzonych lasów pierwotnych, często liściastych, zastępowanych przez lasy iglaste (świerkowe, sosnowe), z licznymi wrzosowiskami. W najbliższej okolicy takie pojęcia pojawiają się np. jako Görlitzer Heide, Penziger Heide – Puszcze Zgorzelecka i Pieńska, a także, co ciekawe, nazwa zarośniętego zaroślami obszaru dzisiejszego Placu Strażackiego/Solnego w Lubaniu, na którym urządzono w średniowieczu drugi po Rynku plac targowy (chyba, że nazwa Heide nawiązuje do innego znaczenia tego słowa – pogański). ⁴ Rymowankę z tą historią znalazł A.Hossman w starej księdze kościelnej w Łukowie (Luckau) na Dolnych Łużycach. Należy jednak uznać, iż dotyczyła ona nie Lubania a sąsiedniego Lubinia (Lűbben). ⁵ Jone Elvil, zwany także Jano, Johann, Hans von Gersdorf. Znany ze sporu z radą miejską Zgorzelca o prawa sądownicze nad chłopami w Grabieszycach, a także ze sporu o pieniądze z Żydem zgorzeleckim. Wzmiankowany w latach 1332-1390. W 1332 wiemy, że wraz z bratem Otto był właścicielem Radomierzyc. W 1345 wzm. jako właściciel Grabieszyc, w 1376 Miłoszowa, w 1389 wzm. jako właściciel wsi Deutsch Paulsdorf k. gniazda rodowego wsi Gersdorf, w 1390 wzm. jako właściciel Kunowa, połowy Zawidowa, wsi Markersdorf k. Gőrlitz, Sulikowa. Przydomek „Elvil”, a w zasadzie negatywne przezwisko, związany jest ze starymi sagami germańskimi i oznaczał karła, złego ducha. Określano go także mianem „Schielende John”, co znaczyło „Zezowaty Jan”, a jego syna „Weisse Hanns”. ⁶ Grűndner J.G., Chronik der Stadt Lauban, 1848 s. 234; LM nr 21 – Etwas von dem Lauban, hohem Walde aus dem 16ten Jahrhunderte, 1775 s.323. ⁷ Bertram F., Das Heimatbuch des Kreises Lauban, 1928. ⁸ Uważam, iż jest wielce prawdopodobne, iż w 1264 roku lokacja miasta (zapewne wtórna) była dokonana przez przedstawiciela tego rodu (zapewne Michała – Michael, w 1274 i 1277 roku kroniki wymieniają go jako burmistrza miasta). Od nich mogą pochodzić barwy herbu Lubania, które są tożsame z barwami herbowymi rodu von Gersdorf. W latach 1323, 1326 i 1328, a więc czasie fundacji klasztoru magdalenek w Lubaniu, burmistrzem miasta miał być Franz von Gersdorf. ⁹ Wyżej wspomniałem, że w tym samym okresie Platerówka należała do Otto von Gersdorfa, zapewne więc była podzielona na części. Otto oraz Johann byli synami Jencza von Gersdorf. Cristan II oraz Ramfold (a także Heinrich) z kolei byli synami Cristana I. Cristan I i Jencz (Johann I) byli rodzonymi braćmi, którzy widocznie otrzymali Platerówkę w spadku po ojcu, nieznanego z imienia, a następnie przeszła na kolejnych ich potomków.¹⁰ Grűndner J.G., Chronik der Stadt Lauban, 1846 s. 150. ¹¹ Plűschke P., Der Hohwald [w: Rund um Lauban t.3, 1935]. ¹² Haupt K., Sagenbuch der Lausitz, 1862 s.116 (za Sammlug von Schön. No. 61 Mscr.).

Autor: Tomasz Bernacki