Stempel pocztowy to znak pocztowy odbity na papierze tłokiem pieczętnym. Najstarsze z nich pojawiły się w Europie w XV wieku. Były to stemple w postaci pieczęci urzędowych, stosowane do uwierzytelniania aktów prawnych i dokumentów wewnątrzpocztowych. Odciskano je głównie w wosku i laku. Najstarsze znane stemple na liście pochodzą z Mediolanu z roku 1458, zaś pierwsze jako miejscowniki pojawiły się w Niemczech w 1717 roku, jednak dopiero w XIX wieku zaczęto stemplować wszystkie przesyłki stemplami nadawczymi. Pierwszym takim oficjalnym znakiem pocztowym, wprowadzonym w 1817 roku w Prusach, był stempel dwuwierszowy. Pierwszy wiersz zawierał nazwę urzędu pocztowego wypisaną dużymi prostymi literami, drugi datę dnia oznaczoną cyframi napisanymi kursywą i miesiąc słownie.

Stempel pocztowy Lubania odbity na liście w 1847 roku, zbiory J. KulczyckiLubański stempel pocztowy z 1851 roku, zbiory J. KulczyckiLubański stempel pocztowy z tych czasów zachował się na liście wysłanym z Lubania 13 czerwca 1829 roku, który posiadam w swoich zbiorach (fot. 1). Znaki tego typu odbijane w kolorze czarnym zostały wprowadzone w większych placówkach pocztowych tzw. Oberpostamtach i Postamtach. Na Śląsku stemple te otrzymał Dyrekcyjny Urząd Pocztowy we Wrocławiu, Legnicy i Opolu a także 35 urzędów pocztowych i ekspedycji. Około 1822 roku na terenie Prus ukazały się stemple jednoobrączkowe o średnicy 17-19 mm. Nazwa miejscowości umieszczona była na owalu, zaś datę (dzień i miesiąc) w formie ułamka umieszczono w środku. Stemple jednoobrączkowe po roku 1838 zastępowane były pieczęciami dwuobrączkowymi. Miały one średnicę 23 mm. Nazwa miejscowości w tego typu stemplach rozmieszczona była łukowo pomiędzy dwoma pierścieniami znaku. W środku data dnia i miesiąca znajdowała się też w formie ułamka (fot. 2).

Fot. 4 – Stempel kolisty poczwórny z numerem miasta – 809 z roku 1851, zbiory J. KulczyckiFot. 6 – Stempel kolisty z Lubania z 25 sierpnia 1869 roku, zbiory J. KulczyckiFot. 7 – Lubański stempel kolisty na najstarszej miejskiej widokówce z 4 lipca 1886 roku, zbiory J.KulczyckiOd roku 1851 na stemplach pocztowych nazwa miasta pisana była nieco większymi literami z kropką na końcu (fot. 3). Z chwilą pojawienia się na terenie Prus pierwszych znaczków pocztowych (15 listopada 1850 roku) Poczta Pruska wprowadziła również nowe stemple numerowo-koliste bez daty. Do kasowania tych znaczków Lubań otrzymał stempel kolisty poczwórny (składał się z czterech różnej wielkości okręgów) z numerem wewnątrz – 809 (fot. 4). Wprowadzone kasowniki miały za zadanie tak unieważnić znaczek, by nie nadawał się do powtórnego użycia, z tego względu nazywano je zabójcami znaczków. Stemple (kasowniki) koliste, zwane też obrączkowymi, były używane w Prusach do 31 marca 1859 roku. Obok nich odbijane były na listach też nowe znaki prostokątne w ramce z nazwą LAUBAN, datą dnia i miesiąca, ozdobnikiem w postaci gwiazdki oraz godziną nadania listu. Po roku 1855 stemple te posiadały ponadto określenie pory nadania przesyłki, oznaczone za pomocą liter: M (Morgen – rano), A (Abend – wieczór) – fot. 5, Vm (Vormittag – przed południem), lub Nm (Nachmittag – po południu).

fot. 5 – Lubański stempel ramkowy z 28 grudnia 1864 roku, zbiory J.Kulczyckiot. 8 – Stempel ramkowy z poczty na dworcu głównym w Lubaniu z 26 stycznia 1882 roku, zbiory J.KulczyckiW latach 1865-1874 w Lubaniu były używane ponownie stemple koliste dwuobrączkowe. Na górze pomiędzy kołami był napis LAUBAN, w środku data (dzień, miesiąc i rok – dwie ostatnie cyfry), na dole zaś też między kołami – godzina i pora dnia nadania listu (fot. 6). W roku 1874 ze stempli tych zniknęła wewnętrzna obręcz. Nowym dodatkiem była zaś pod nazwą miasta cyfra 1(oznaczenie poczty głównej), bądź cyfra 2 (oznaczenie urzędu pocztowego na dworcu głównym w Lubaniu (fot. 7). Urząd ten w latach 1875-1885 posiadał swój własny ramkowy stempel pocztowy też z cyfrą 2 po nazwie miasta (fot. 8). W następnych latach, około roku 1891, został wprowadzony stempel kolisty podwójny z dwoma belkami dotykającymi zewnętrznego koła, rozdzielającymi wewnętrzne koło na dwa półkola, siatką i dwiema gwiazdkami w dolnej części stempla. W górnej części stempla był napis LAUBAN, a pomiędzy belkami data oraz godzina nadania przesyłki. Wraz z rozbudową urzędu pocztowego w Lubaniu przybywało okienek – prawa gwiazdka została zastąpiona około roku 1896 kolejnymi literami alfabetu (a, b, c) . Ostatnia zmiana stempla pocztowego nastąpiła w roku 1935, kiedy to skrócono długość belek, które dotykały wewnętrznego koła.

Autor: Janusz Kulczycki