Kościół Krzyża na starej rycinie

Nieistniejący od 1956 r. barokowy Kościół Krzyża (niem. Kreutzkirche), a wcześniej Kościół Krzyża Chrystusowego (niem. Kirche zum Kreuze Christi) w Lubaniu przy ul. Brackiej, został  wybudowany w latach 1703–1706 i był największą świątynią w mieście, stanowiąc ważny symbol religijny i kulturowy dla ówczesnych mieszkańców, przede wszystkim wyznania ewangelickiego. Jego powstanie zbiegło się z tragicznym okresem Wielkiej Wojny Północnej, co nadało budowli szczególne znaczenie, nie tylko jako miejsca kultu religijnego, ale również jako symbolu wytrwałości w obliczu trudności.

Świątynię ulokowano na miejscu dawnego kościoła klasztornego, tuż obok średniowiecznej Wieży Brackiej. Co istotne, budowa kościoła została sfinansowana niemal wyłącznie z funduszy mieszkańców Lubania, co świadczy o ich ogromnym zaangażowaniu i determinacji nawet w czasie, gdy wojna nakładała na miasto wielkie obciążenia. Wmurowany w zachodnią ścianę kościoła kamienny krzyż z napisem przypominającym o trakcie wojny podkreślał, że jego mury powstały wśród zawieruchy i cierpień. Nazwa kościoła odwołuje się więc nie tylko do męki Jezusa Chrystusa na krzyżu, ale też symbolizuje wysiłki i trud mieszkańców Lubania, którzy mimo nawałnicy wojennej potrafili zachować wiarę i jedność.

Ołtarz kościoła 

Warto także wspomnieć, że w czasie budowy, w 1706 roku, plac budowy odwiedził sam król szwedzki Karol XII, co nadaje temu miejscu historyczną rangę. Nadzór nad budową sprawował jeden z najwybitniejszych ówczesnych mistrzów budowlanch Elias Schulze z Poznania, co świadczy o profesjonalnym podejściu do realizacji projektu. Uroczystość poświęcenia kościoła odbyła się 28 października 1706 roku, a pierwszym pastorem Kościoła pw. Krzyża został ks. Johann Neunherz.

Widok na świątynię od strony dzisiejszej ul. Szarych Szeregów

Kościół szybko zyskał sławę jednej z najpiękniejszych świątyń ewangelickich w regionie górnołużyckiego margrabstwa, m.in. dzięki hojności lubańskiego patrycjatu i kupców, którzy inwestowali znaczne sumy w wyposażenie i wystrój wnętrza. Niestety, w 1760 roku lubańska zabudowa, w tym kościół, została dotknięta wielkim pożarem. Usuwanie szkód trwało do 1769 roku. Przez kolejne lata, aż do 1945 r., świątynia była poddawana licznym remontom i upiększeniom. Między innymi na jej wieży zamontowano zegar, który w latach 30 XX został również podświetlony.

Podświetlona Wieża Bracka i zegar na wieży kościelnej

Wnętrze świątyni olśniewało wszystkich kunsztownym wyposażeniem. W centralnym miejscu barokowego ołtarza głównego umieszczony został obraz olejny, ukazujący umierającego na krzyżu Chrystusa autorstwa znanego lubańskiego malarza Hermanna Effenbergera. Po bokach malowidła wznosiły się dwie pary korynckich kolumn, dźwigające bogato rzeźbiony baldachim. Przed kolumnami umieszczono dwie naturalnej wielkości postaci Mojżesza i św. Jana Chrzciciela. Ołtarzowe kolumny zwieńczały alegoryczne figury siedzących postaci, symbolizujących wiarę (z kielichem w ręce) i miłość (ze złotym sercem). Nad nimi wznosiła się alegoria nadziei. Była to postać kobieca trzymająca kotwicę. Pod alegorią nadziei jaśniał w promiennym wieńcu złoty trójkąt – symbol Trójcy Przenajświętszej. Przy nim przyklękli aniołowie, trzymający rózgę i księgę Nowego Testamentu.

Organy na balkonie chórowym 

W barokowym stylu wykonana została również kościelna ambona z 1764 roku , którą w roku 1893 poddano złoceniu. Jej boki podtrzymywały naturalnej wielkości figury czterech ewangelistów. Nad nią wznosił się niezwykłej urody baldachim, zwieńczony figurą zmartwychwstałego Chrystusa. Za głównym ołtarzem lśniły blaskiem słonecznym dwa przepiękne witrażowe okna, dzieła mistrza Jaeckela. Z kolorowych szkiełek wyłaniały się postaci apostołów Pawła i Jana. Również dwa okna w lewej nawie (za amboną) posiadały witrażowe obrazy Martina Lutra i Filipa Melanchtona. W roku 1930 Kościół Krzyża otrzymał w darze piękną, naturalnej wielkości figurę anioła z pochodnią w ręku, wykonaną na cześć poległych w I wojnie światowej. Umieszczono ją na emporze, naprzeciw kościelnej ambony. Twórcą rzeźby był znany włoski artysta Cirillo dell’ Antonio (przyp. Zbigniew Madurowicz), dyrektor cieplickiej szkoły rzeźbiarskiej.

Wyjście z kościoła prowadzące na ul. Bracką 

Zewnętrzne mury świątyni pokrywały kunsztowne epitafia miejskich patrycjuszy. Część z nich pochodziła jeszcze z okresu poprzedzającego budowę kościoła (z cmentarza przy zakonie franciszkanów i przy kościele Świętej Trójcy).

Widok na kościół od strony ul. Brackiej

Warto również zaznaczyć, że Kościół Krzyża był jedynym kościołem parafialnym Gminy Ewangelickiej w Lubaniu, choć około 70% ówczesnych mieszkańców naszego miasta było ewangelikami. Sama gmina posiadała sporo nieruchomości, w tym własną szkołę oraz szereg obiektów użyteczności publicznej. Kościołem pomocniczym parafii Krzyża, był Kościół Marii Panny przy ul. Kombatantów, będący dzisiaj kościołem Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Marii Panny, którą kieruje ks. dr Cezary Królewicz.

Na drugim planie po prawej stronie, wejście do kościoła od strony ul. Brackiej

C.d.n.

PL
Data publikacji 31.08.2025 r.

Źródła: art. o kościele Krzyża na stronie www.luban.pl, art. Janusza Kulczyckiego pt. Epitafia z Kościoła Krzyża Chrystusowego w Lubaniu, zdjęcia: domena publiczna