Weekend z historią. Na zielonej Ukrainie, przy kochanej mej dziewczynie…
Kozacy byli niejednolicie etniczną grupą ludności, która na Dzikich Polach utworzyła
samorządną społeczność o charakterze militarnym. Zamieszkiwali słabo zaludnione
obszary Zaporoża i odegrali istotną rolę w kształtowaniu historii Polski, Ukrainy i Rosji.
Powstanie Kozaczyzny wiąże się z krainą historyczną zwaną Zaporożem. Znajdowała się
nad dolnym Dnieprem, poniżej tak zwanych porohów (w tłumaczeniu na polski „progami”),
czyli granitowych skał przecinających bieg tej rzeki pomiędzy miastami Dniepr i Zaporoże.
Występowały na odcinku około 70 km (zostały zalane w 1932 r. przez zbiornik Dnieprowskiej
Elektrowni Wodnej).
Za porohami zaczynał się Dnieprowy Niż. Rzeka rozdzielała się tam na wiele odnóg,
tworząc liczne wyspy. Teren ten znajdował się od XVI w. na granicach Rzeczypospolitej. Był
jednak słabo zaludniony, a sieć miast była nieliczna. Toteż była to swego rodzaju ziemia
niczyja, która oddzielała Podole od Chanatu Krymskiego. Stąd nazywano ją także Dzikimi
Polami. Ostatnimi większymi miastami na północ od Zaporoża były Czerkasy i Czehryń.
Właśnie na Dzikich Polach rozgrywa się akcja powieści historycznej Henryka Sienkiewicza
„Ogniem i mieczem”. Jej granice na wschodzie i południu wyznaczała rzeka Don i wybrzeże
Morza Czarnego. Na północy porohy i zamek Kudak. Z kolei na zachodzie granicę stanowiła
rzeka Dniestr, nad którą dzisiaj toczą się zażarte walki.
Po zawarciu Unii Lubelskiej, Województwo Kijowskie (w tym Zaporoże) znalazło się w
graniach Rzeczypospolitej. Polscy magnaci zdawali sobie sprawę, że jest to teren słabo
zaludniony, ale jednocześnie żyzny. W tym czasie w Europie Zachodniej panowało ogromne
zapotrzebowanie na zboże, które w dużej mierze było importowane z Polski. To
powodowało, że właściciele ziemscy byli w stanie szybko zdobyć fortunę. Tak powstawały
ogromne majątki ziemskie zwane latyfundiami.
Po przyłączeniu Zaporoża do Rzeczypospolitej magnaci zaczęli zachęcać kolonistów do
osiedlania się na wschodzie. W zamian oferowali długoletnie zwolnienie z jakichkolwiek
powinności. Koloniści musieli jedynie płacić niewygórowany czynsz.
Dodatkowo także dwór królewski, zdając sobie sprawę, że jest to teren graniczny,
zachęcał szlachtę, by obejmowała tam majątki. Zatem w zamian za zasługi wojenne wielu
szlachciców otrzymało tam ziemię. To spowodowało szybki rozwój gospodarczy wschodnich
terenów Rzeczypospolitej. Niemniej nie wszystkie tereny Kijowszczyzny były tak
zorganizowane. Wyjątkiem było Zaporoże, gdzie zaczęli uciekać m.in. chłopi rozczarowani
życiem na magnackich latyfundiach.
Słowo „Kozak” oznacza wolnego najemnika, wygnańca, niezależnego awanturnika.
Pierwsi przybysze udający się na Zaporoże byli głównie zbiegami, którzy osiedlili się tam,
chcąc zapomnieć o dawnym życiu. Często byli to chłopi uciekający od pańszczyzny,
przestępcy od odpowiedzialności, czy też ludność uciekająca od prześladowań. Najwięcej z
nich pochodziło ze wschodniej Rzeczypospolitej oraz Hospodarstwa Mołdawii,
Wołoszczyzny i Cesarstwa Rosyjskiego. Zatem skład etniczny Kozaków stanowili Ukraińcy,
Polacy, Białorusini i Rosjanie oraz częściowo Wołochowie i Tatarzy. Innym słowem związanym z kozakami jest „kozactwo” rozumiane jako rodzaj wykonywanej profesji. Z jednej strony „kozactwo” to zajęcia związane z życiem na stepie, czyli rybactwem, myślistwem, zbieraniem miodu czy zabezpieczeniem karawan. Z drugiej strony „kozactwo” oznaczało łupieską wyprawę konnego oddziału pod dowództwem atamana. Co ciekawe „kozactwo” było zbliżone do „korsarstwa”. Bowiem kozacy, podobnie jak korsarze, dzielili się zdobyczą z lokalnym namiestnikiem.
Kozaczyzna to w uproszczeniu tereny zajmowane przez Kozaków. Z tego względu, że
administracja Dzikich Pól była czysto iluzoryczna, mogli tam bez skrępowania budować
swoją społeczność. Po prostu władza nie była w stanie na tym terenie egzekwować swoich
praw ani stosować represji. Teren ten jako ziemia graniczna był bardzo niespokojny i
niebezpieczny. Wyprawy mające na celu poszukiwanie zbiegów czy przestępców właściwie
tam nie docierały. Kozak był sobie wolny.Równocześnie Dzikie Pola charakteryzowały się umiarkowanym klimatem, żyznymi polami i ogromem bogactw przyrodniczych, pozwalających przetrwać na tym bezkresie pól.Te czynniki spowodowały, że Kozacy zaczęli tam tworzyć własną organizację typu wojskowego, w gruncie rzeczy niezależną od Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Konieczność obrony przed atakami Tatarów i Turków, a także własne wyprawy wymagały takiej
konstrukcji społecznej.
Wśród Kozaków wykształciła się także swoista demokracja, ale początkowo nie
wytworzył się klasowy podział społeczny. Wszyscy byli wobec siebie równi. Spośród siebie
wybierano atamana. Dokonywano tego podczas „koła”, czyli zebrania wszystkich
miejscowych Kozaków. Z czasem „koło” zastąpiła Rada Kozacka.
W czasie pokoju ataman przewodniczył obradom Rady, a także organizował
przygotowywania do kolejnych wypraw. Natomiast w trakcie wojny ataman miał
uprawnienia dyktatorskie, ale był także rozliczany ze swoich działań. Kozacy wyłonili również
starszyznę. W jej skład wchodzili najbardziej zaufani ludzie atamana. Byli również wybierani
przez Radę Kozacką. To doprowadziło to zaniku równości kozackiej. Faktycznie powstał
podział pomiędzy bogatą i wpływową starszyzną a pozostałymi Kozakami zwanymi czernią.
Gdy przywódcą kozackim został Bohdan Chmielnicki na Dzikich Polach powstała
autonomiczna organizacja zwana Hetmanatem (istniała w latach 1649–1764). Na pierwszego
hetmana w 1648 r. został wybrany Bohdan Chmielnicki. Organem doradczym hetmana była
Rada Starszyzny Generalnej. Dodatkowo powstały także inne organy jak Generalna
Kancelaria Wojskowa (organ wykonawczy) i Generalny Sąd Wojskowy (organ sądowy).
Siedzibą hetmanatu został Czehryń, a następnie Baturyn i Głuchów.
Z biegiem czasu liczba Kozaków zwiększała się. Rosła także ich liczebność na stale
pozostająca na Zaporożu. To powodowało, że zaczęły powstawać pierwsze, najpierw
okresowe, osiedla kozackie. Najdogodniejszymi miejscami do budowy obozów były wyspy
na Dnieprze. Gwarantowały największe bezpieczeństwo. Kozacy takie ufortyfikowane
wyspy nazywali „siczą”, co można przetłumaczyć jako „zasieki”. Natomiast Zaporoska oczywiście dlatego, że leżała za porohami. Sicz Zaporoska stanowiła główny ośrodekKozaków Zaporoskich. W różnych okresach znajdował się on na innych wyspach Dniepru. Pierwszą sicz kozacką założył w 1553 r. Dymitr Wiśniowiecki zwany Bajdą. Ulokował ją na naddnieprzańskiej wyspie Małej Chortycy. Postawił tam zamek drewniany lub częściowo murowany. Jednak ten długo nie przetrwał i w 1557 r. został zniszczony przez Tatarów, a Wiśniowiecki z Kozakami uciekł do Czerkasów.
Kolejna Sicz w 1581 r. powstała 60 km od Chortycy na dnieprzańskiej wyspie Tomakówka. Ją
również zniszczyli Tatarzy w 1593 r. Z Siczą na Tomakówce związane jest pierwsze powstanie
kozackie (powstanie Kosińskiego) w I Rzeczypospolitej, które wybuchło w 1591 r. Rebelia
została w 1593 r. stłumiona, ale była pierwszą próbą uniezależnienia się Kozaków. Wraz z
końcem powstania upadła także Sicz Tomakiwska. Wtedy Kozacy przenieśli się na wyspę
Bazawłuk, gdzie założyli swoją kolejną Sicz. Następną Siczą była Sicz Mykityńska. Została
założona w 1638 r. na przylądku Mykityn Róg, który znajduje się powyżej Bazawłuku. Jeszcze
w trakcie powstania Chmielnickiego Kozacy przenieśli swoją Sicz do ujścia Czertomliku,
zwana była ona Starą Siczą. Ta przetrwała aż do 1709 r., gdy zniszczyły ją wojska cara Piotra
I. Ostatecznie Sicz Zaporoską zlikwidowała caryca Katarzyna II w 1775 roku.
Kozacy, jako że wytworzyli własną organizację społeczną i polityczną, z czasem zaczęli
domagać się już całkowitej niezależności. Stąd wybuchały kolejne powstania kozackie.
Pierwsze pod wodzą Krzysztofa Kosińskiego (1591–1593), następne pod dowództwem
Semena Nalewajko (1595–1597), a trzecie na czele z Bohdanem Chmielnickim (1648–1657).
Dwa pierwsze zakończyły się porażką Kozaków. Natomiast powstanie Chmielnickiego, które
wywołało wojnę polsko-rosyjską, zakończyło się połowicznym sukcesem Kozaków.
Ostatecznie rozejm andruszowski i traktat Grzymułtowskiego doprowadził do podziału
Ukrainy na Ukrainę Prawobrzeżną i Lewobrzeżną. Ziemie na prawym brzegu Dniepru zostały
przy Polsce, a na lewym stały się częścią Rosji. Nie znaczy to jednak, że dzisiejsza Rosja może
rościć sobie dzisiaj jakiekolwiek prawa własności.
Autor: Zbigniew Madurowicz
Data publikacji 07.01.2023 r.
Zbigniew Madurowicz jest pasjonatem historii, publicystą i regionalistą, związanym ze Stowarzyszeniem Miłośników Górnych Łużyc w Lubaniu. Publikuje w Gazecie Olszyńskiej i Przeglądzie Lubańskim. Z wykształcenia jest cenionym farmaceutą. Pełni funkcję Wiceprezesa Zarządu Dolnośląskiej Izby Aptekarskiej.