Spacerując ulicami Lubania często zachwycamy się piękną przedwojenną zabudową, zwłaszcza z okresu przełomów XIX i XX wieku, gdy w architekturze panował tzw. historyzm. Powstawały więc budynki nawiązujące do gotyku, renesansu, baroku, a także stanowiące mieszankę tych stylów. Bogatsi mieszczanie, w tym już często fabrykanci pozwalali sobie na budowę pięknych willi, zwłaszcza w prestiżowej dzielnicy na stokach Kamiennej Góry (ul. Zamkowa, Górna, Strzelecka, Al. Kombatantów, Mickiewicza).

W pozostałej części miasta, głównie na przedmieściach, powstawały przeważnie czynszowe kamienice mieszczańskie. Do tej puli nowych budynków z tego okresu należy dodać także budynki fabryczne, a także publiczne, jak szkoły, sale gimnastyczne, koszary, wodociągi miejskie czy słynny Dom Górski. Na obraz miasta przełomu XIX/XX wieku największy wpływ miał miejscowy architekt August Abel, który projektował oraz zatwierdzał projekty powstających w mieście budynków przez okres około 40 lat! Niewątpliwie w Lubaniu nie byłoby wielu perełek architektonicznych bez tej osoby, dlatego też tym krótkim artykułem chciałbym nieco przybliżyć tą wybitną dla Lubania postać.

Zachodnia część Lubania u progu kariery Abla (1886).

Nie znamy dokładnej daty urodzenia Augusta, choć na podstawie czasu, gdy wszedł na drogę zawodowej kariery można sądzić, iż było to około połowy XIX wieku. Prawdopodobnie jego przodkowie w XVI wieku (wzmianka nazwiska w 1562 roku) zajmowali się tkactwem. Jego przodek (dziadek lub ojciec) należał do gildii strzeleckiej tkaczy – Steinberg-Weberschütze (w 1792 roku wzmiankowany Abelt). Miał wielki wpływ na wizerunek prężnie rozwijającego się Lubania w okresie rewolucji przemysłowej aż do I wojny światowej. Niestety nie wiadomo, gdzie zdobył kwalifikacje architekta, niewątpliwie jednak posiadał wysokie umiejętności projektowe, skoro został inspektorem budowlanym, a następnie głównym miejskim radcą budowlanym (Stadtbaurat). W swoich projektach wykorzystywał miejscowy budulec kamienny (bazalt), a także charakterystyczną lubańską cegłę z cegielni Augustina. Jako inspektor budowlany w Lubaniu wymieniany jest już w latach 1870/71. W latach 80. XIX wieku według jego projektu wybudowano kamienicę przy dzisiejszej ulicy Górnej 8, w której zamieszkał. Na jej elewacji znajdowały się cztery terakotowe płaskorzeźby przedstawiające sceny z życia antycznych mistrzów budowlanych.

Najstarszy jego projekt, jaki jest mi znany pochodzi z 1882 roku, choć być może miał już jakiś udział w projekcie przebudowy Domu Górskiego sygnowanego przez architekta Steinbarta w 1874 roku (projekt zawiera charakterystyczny dla Abla ostrołuczny portal wejściowy).

Dom Górski (dzisiejszy tzw. Zameczek) na projekcie Steinbarta i na rycinie po rozbudowie – charakterystyczny neogotycki portal od strony południowej.

Jego autorstwa są projekty takich lubańskich budynków, jak sali sportowej przy ul. Szkolnej (1882, nie istniejąca), Gimnazjum Królewskiego przy ul. Armii Krajowej (1893), rzeźni miejskiej (pierwszy projekt), mostu na Kwisie (ul. Jeleniogórska), koszar wojskowych (1896), wodociągów miejskich przy ul. Mickiewicza (1900), budynku szkoły powszechnej wraz z salą sportową przy ul Mickiewicza (1911), bramy wejściowej na cmentarz przy ul. Wrocławskiej (1903), a następnie kaplicy cmentarnej (1912). To tylko część projektów z długiej listy, które sporządził lub zatwierdzał, a które częściowo zachowały się w archiwach.

Był niewątpliwie wielkim miłośnikiem Kamiennej Góry. Po pierwsze w latach 80. XIX wieku zamieszkał na jej stokach przy dawnej strzelnicy Strzelców Miejskich przy ul. Górnej 8. Jak wspomniałem, zapewne brał udział w przymiarkach do pierwszej przebudowy Domu Górskiego w latach 70. XIX wieku. Następnie zaprojektował tzw. kolumnadę Lindnera w 1892 roku, a więc piękną altanę letnią przy Domu Górskim.

Przypuszczam, iż jednak najbardziej był dumny ze swojego dzieła na szczycie Kamiennej Góry – nowego Domu Górskiego, który zaprojektował w 1908 roku, a budynek został oddany do użytku już rok później. Nietrudno domyśleć się czemu projekt zawierał także wysoką wieżę widokową. Otóż August Abel był założycielem Sekcji (XV) Lubańskiej Stowarzyszenia Karkonoskiego (legitymacja z nr 1), a jednym z celów tego stowarzyszenia była budowa na Dolnym Śląsku wież z widokiem na Karkonosze.

Portal wejściowy do Domu Górskiego, autorstwa Abla, był wykorzystywany w lubańskiej architekturze jeszcze po jego śmierci, chociażby w budynkach mieszkalnych z lat 20. XX wieku powstałych na zboczu Kamiennej Góry – na najstarszych ulicach tej dzielnicy – Polnej i Łąkowej.

Charakterystyczne portale wejściowe stylizowane na drzwi wejściowe do Domu Górskiego.

August Abel zmarł w 1912 roku (przeżyła go żona Julia), pochowany został na lubańskim, ewangelickim cmentarzu. Mieszkańcy Lubania ufundowali mu pomnik przyścienny, który zachował się do dziś i co ciekawe, został wykonany w formie tak charakterystycznego dla jego zawodowej twórczości – portalu wejściowego – tym razem do Nieba.

 

Pomnik Abla współcześnie na lubańskim cmentarzu.

Tomasz Bernacki jest znanym lubańskim regionalistą i badaczem historii Lubania oraz Dolnego Śląska i Górnych Łużyc. Zawodowo pełni funkcję Naczelnika Wydziału Ochrony Środowiska i Gospodarki Przestrzennej Urzędu Miasta Lubań.

Autor: Tomasz Bernacki