Był taki okres w historii, gdy miasto Lubań posiadało własną walutę. W okresie I wojny światowej zabrakło metali kolorowych, z których bito drobne monety, tzw. bilon. Metale kolorowe, takie jak mosiądz, miedź, czy brąz – prawie w całości wykorzystane zostały na potrzeby przemysłu zbrojeniowego. Brak na rynku niemieckich fenigów bardzo utrudniał handel i obrót pieniężny. Kupujący nie otrzymywali po prostu „reszty” ze swoich zakupów.

Miasta próbowały ratować zaistniałą sytuację emitując własne pieniądze zastępcze, zwane notgeldami. Były one jednak nielegalne, gdyż wyłączność na emisję pieniądza posiadało państwo. Notgeldy wydawane były w niskich nakładach przez urzędy powiatowe, miejskie i gminne, niektóre banki regionalne, wojsko, zakłady przemysłowe, a nawet przez obozy jenieckie. Można było za nie nabywać towary tylko na terenie miasta (fabryki, jednostki itp.).

fot. 1 lubańskie pieniądze z roku 1918, zbiory J. Kulczycki

Pod koniec I wojny światowej Magistrat Lubania wyemitował dwie monety o nominałach 5 i 10 fenigów (fot. 1 ). Monety te wybite zostały w żelazie w nakładach odpowiednio 31.250 (∅ 18,7) i 70.912 (∅ 21,8) sztuk. Dodatkowo monety 5-fenigowe wybite zostały też w tombaku, ale ich nakład niestety nie jest znany. Na awersie obu monet widnieje cyfra nominału (5-10 PFENNIG) oraz napis KRIEGSGELD (pieniądz wojenny) 1918. Na rewersie w środku znajduje się mały herb Lubania – dwa skrzyżowane klucze, a pod nim napis: STADT LAUBAN (miasto Lubań) 1918. Obie monety wybite zostały w firmie Kugel & Fink w Lüdenscheid, a stemple wykonał grawer Winter.

fot. 2 lubańskie monety obozowe z roku 1918, zbiory J. Kulczycki

W okresie I wojny światowej pojawiła się też specyficzna forma monet zastępczych – monety przeznaczone dla obozów jeńców wojennych. Rolą tych emisji było organizowanie obrotu pieniężnego w obozach, monety te posiadały bowiem wartość obiegową wyłącznie na ich obszarze. Pieniądz obozowy odgrywał jeszcze jedną ważną rolę – miał uniemożliwić ucieczkę jeńcom, ci bowiem pozbawieni byli dostępu do pieniądza państwowego. Lubańskie monety obozowe wybite zostały w żelazie. Były to monety o nominałach: 1,2,5 i 10 fenigów (fot. 2). Na awersie pośrodku posiadają cyfry nominału, wokół biegną górą i dołem napisy: GEFANGENENLAGER LAUBAN(obóz jeniecki Lubań). Na rewersie monety posiadają również cyfry nominału 1,2,5 i 10 , a pod nimi skrót PF (pfenig). Górą łukiem biegnie napis KRIEGSGEFANGENEN-GELD (pieniądz jeńców wojennych). Lubańskie monety obozowe nie były datowane. W niektórych publikacjach zawarte są sugestie, iż monety te zostały wprowadzone do obiegu dopiero w 1918 roku, co wiąże się z datą wprowadzenia przez pruskiego ministra wojny rozporządzenia zakazującego z dniem 15 stycznia 1918 roku posiadania pieniądza ogólnopaństwowego przez jeńców wojennych, a tym samym nakazujące wprowadzenie do obiegu pieniądza obozowego we wszystkich obozach.

fot. 3 lubański żeton deputatowy na 3 litry zupy, zbiory J. Kulczycki

Oprócz monet miejskich i obozowych w Lubaniu pojawiły się również żetony monetarne, nie opiewające na jednostki pieniężne, a na określone ilości artykułów, głównie spożywczych. Wśród nich odnalazłem, wybity w żelazie lubański żeton deputatowy (posiłkowy) bliżej nieokreślonego wystawcy, który upoważniał do otrzymania 3 litrów zupy (tzw. Suppenmarke) – fot. 3.

fot. 4 żeton deputatowy na 1 litr piwa, Pobiedna powiat Lubań, zbiory prywatne (awers)

fot. 5 żeton deputatowy na 1 litr piwa, Pobiedna powiat Lubań, zbiory prywatne (awers)

Osobną grupę stanowią żetony piwne (Biermarken), którymi poszczególne browary wynagradzały dodatkowo w ten sposób swoich pracowników. Za znaki te pracownicy browaru mogli pobierać odpowiednią ilość piwa w magazynie czy też sklepie firmowym. Przykładem takiego pieniądza jest żeton z nieistniejącego już browaru pałacowego Meffersdorf (dziś wieś Pobiedna w powiecie Lubań), opiewający na 1 litr piwa (fot. 4 i 5).

fot. 6 żetony gazowe Gazowni Miejskiej LAUBAN, zbiory J. Kulczycki

W Lubaniu emitowano również specyficzny rodzaj pieniądza zastępczego, jakim były żetony gazowe, nabywane w kasie gazowni, uprawniające do nabycia określonej ilości gazu, otrzymywanego za żeton (1m3). Żetony te wybite zostały w żelazie i w mosiądzu przez Gazownię Miejską Lubania (fot. 6).

fot. 7 Moneta prywatna kopalni węgla brunatnego w Zarębie (Lichtenau) koło Lubania, zbiory J. Kulczycki

Janusz Kulczycki jest regionalistą, badaczem historii Lubania oraz całych Górnych Łużyc i publicystą. Jest również współzałożycielem i prezesem Stowarzyszenia Miłośników Górnych Łużyc w Lubaniu.

Autor: Janusz Kulczycki (Stowarzyszenie Miłośników Górnych Łużyc ( www.naszeluzyce.pl)