Zaraz po zakończeniu II wojny światowej szczególnie cennym „łupem” stawały się wyposażenia poniemieckich kościołów luterańskich, które dla osiedlających się tu katolików były wrogimi świątyniami. W wielu przypadkach opuszczone obiekty sakralne z biegiem lat popadały w ruinę, wystawiając nie najlepsze świadectwo przybyłym na ziemie odzyskane Polakom – pisze Janusz Kulczycki w kolejnej odsłonie naszego cyklu pn. „Weekend z historią”.

W 2012 roku w lubańskich mediach, ukazał bardzo interesujący artykuł Tomasz Bernackiego o poszukiwaniach i odnalezieniu we Wrocławiu średniowiecznego ołtarza z lubańskiego klasztoru sióstr Magdalenek. Okazuje się, że podobnych przypadków przejmowania przez władze kościelne, czy świeckie (wojewódzkie, centralne) najcenniejszych zabytków sztuki sakralnej było znacznie więcej.

Przykładem takiego zabytku był ewangelicki kościół w Pobiednej. Najstarsze wzmianki wymieniały go już w XIII wieku jako tzw. „czerwony kościółek”. Swój ostateczny kształt świątynia otrzymała po przebudowie w latach 1687-1693. Wtedy też wybudowano wieżę kościelną liczącą blisko 50 metrów wysokości. Do 1741 roku kościół licznie odwiedzali śląscy ewangelicy ze Świeradowa, Szklarskiej Poręby, a nawet z Jeleniej Góry oraz z Kowar. Obiekt posiadał bardzo bogate wyposażenie. Były tu m.in. niezwykłej urody trzy kryształowe żyrandole z roku1732, barokowa loża z herbami właścicieli Pobiednej – von Gersdorfów, ambona ozdobiona figurami czterech ewangelistów, czy naturalnej wielkości kamienne epitafia Wiganda von Gersdorf* i jego małżonki Katarzyny Magdaleny.

Zaginione – grawerowane w szkle – tablice herbowe rodziny von Gersdorf
z barokowej loży kościelnej, fot. ze zbiorów autora.
Zaginione kamienne epitafia Wiganda von Gersdorf i jego małżonki Katarzyny Magdaleny,
fot. ze zbiorów autora.

W kościele znajdowały się również drewniane epitafia innych członków tej rodziny stanowiąc rodzinne mauzoleum.

Zaginione epitafium Krzysztofa Gottloba von Gersdorf (syna Wiganda)
i jego małżonki z kościoła w Pobiednej, fot. Ze zbiorów autora.
Zaginione epitafium pięcioletniej Fryderyki Augusty von Gersdorf (1697-1702)
z kościoła w Pobiednej., fot. Ze zbiorów autora.

Obecnie z dawnego wyposażenia tej świątyni nie zachowało się właściwie już nic z wyjątkiem jednego drewnianego epitafium Heleny von Gersdorf z roku 1673. Przejęte zostało ono w roku 1962 przez Muzeum Śląskie we Wrocławiu na polecenie ówczesnego wojewódzkiego konserwatora zabytków.

Epitafium Heleny von Gersdorf z Pobiednej należące do kolekcji
Muzeum Narodowego we Wrocławiu, fot. Emma Pietraszko. Dziś epitafium Heleny von Gersdorf z Pobiednej, należące do kolekcji Muzeum Narodowego we Wrocławiu, jest dziełem niezwykle interesującym, zarówno pod względem ideowym, jak i prezentowanych wartości estetycznych. Jak pisze w swoim programie prac konserwatorskich Emma Pietraszko dzieło to jest tak cenne i unikalne, gdyż do dnia dzisiejszego nie zachowało się wiele manierystycznych pomników sztuki sepulkralnej Śląska i Łużyc. Epitafium Heleny von Gersdorf (płyta epitafium bez ornamentów i zwieńczenia: 183 x 181 cm) wykonane zostało w typie ołtarza architektonicznego z trzech gatunków drewna (tablice oraz elementy konstrukcyjne – jodla, listwy ramy, elementy rzeźbiarskie – lipa i grusza) polichromowanego w technice olejnej ze złoconymi i srebrzonymi elementami. Układ epitafium jest wielokondygnacyjny, trójosiowy. Płyta epitafium dzieli się na trzy strefy, analogicznie do układu ołtarzy architektonicznych. Strefę środkową zajmuje obraz epitafijny z portretem upamiętnionej osoby.

Centralny obraz epitafijny Heleny von Gersdorf po konserwacji, fot. Emma PietraszkoPo obu stronach tego obrazu znajdują się tablice heraldyczne z herbami rodowymi – po 8 na każdej z nich. Tablice heraldyczne są malarskim wywodem genealogicznym zmarłej dziewczyny. Od góry epitafium zwieńczone jest pełnym belkowaniem, składającym się z architrawu, fryzu i wydatnego gzymsu. Ponad belkowaniem wieńczącym umieszczono tablicę inskrypcyjną, z której wynika m.in., iż zmarła żyła w latach 1657-1673. W dolnej części epitafium znajduje się druga tablica inskrypcyjna komemoratywna. W obrębie epitafium występują dwa rodzaje dekoracji: malarska oraz snycerska, przy czym wszystkie elementy snycerskie są polichromowane. Ogólny stan zachowania epitafium nie jest najlepszy. Jak już wspomniano kościół ewangelicki w Pobiednej zaczął niszczeć po wojnie, aż popadł w całkowitą ruinę. Do świątyni dostawała się woda opadowa przez uszkodzony dach. Zwiększone zawilgocenie murów oraz duże wahania temperatury dzienne i roczne wpłynęły w znacznym stopniu na stan zachowania zabytku. Brakuje poszczególnych elementów epitafium, duże też są ubytki drewna listew ram i w samym obrazie centralnym.
Epitafium Heleny von Gersdorf przechowywane jest obecnie w magazynach Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Podjęto jednak pierwsze kroki konserwacyjne by na stałe wyeksponować zabytek w salach muzealnych. W ramach pracy magisterskiej pani Emmy Pietraszko przeprowadzona została pełna konserwacja obrazu centralnego wraz z rekonstrukcją fragmentu podobrazia. Planowane są kolejne prace konserwacyjne, których koszt całkowity oszacowano na kwotę 60 tyś. zł.
*Wigand von Gersdorf (1620-1686) najbardziej zasłużony członek rodziny – wystarał się u elektora saskiego Jana Jerzego II o prawa miejskie oraz górnicze (na wydobywanie cyny) dla Pobiednej, którą nazwano od jego imienia Doliną Wiganda (niem. Wigandsthal).